Vahid məktəbli forması ətrafında informasiya savaşı: Təhsil islahatı, milli təhlükəsizlik və İranın ideoloji təsir imkanları

"Azərbaycanda vahid məktəbli formasının tətbiqi ətrafında aparılan müzakirələrə yalnız geyim qaydaları və məktəb intizamı çərçivəsində yanaşmaq məsələnin mahiyyətini tam əhatə etmir. Bu mövzu sosial bərabərlik, təhsil mədəniyyəti, milli-mənəvi dəyərlər və rəqəmsal informasiya mühitinin təsirləri baxımından da təhlil olunmalıdır. Xüsusilə regional geosiyasi rəqabətin və informasiya müharibələrinin gücləndiyi bir dövrdə təhsil kimi strateji sahələr ətrafında formalaşan ictimai rəyin necə istiqamətləndirildiyi ciddi əhəmiyyət daşıyır".

Bu sözləri BiG.AZ-a açıqlamasında "Loqos" Psixoloji və Nitq Mərkəzinin rəhbəri, Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru Təranə Paşayeva bildirib. O qeyd edib ki, vahid məktəbli formasının əsas məqsədi məktəb mühitində müəyyən nizam-intizam yaratmaq, şagirdlər arasında geyimdən irəli gələn sosial fərqləri azaltmaq və kollektivə mənsubiyyət hissini gücləndirməkdir:

"Ailələrin maddi imkanları fərqli olduğundan, uşaqların geyimlərinin müqayisə edilməsi bəzən sosial təzyiqə, psixoloji narahatlığa və ayrı-seçkilik hallarına yol aça bilər. Vahid forma bu fərqlərin zahiri ifadəsini azaltmağa kömək edən vasitələrdən biridir. Lakin onun effektivliyi yalnız vahid geyim tələbi ilə deyil, tətbiqin ədalətli təşkili, ailələr üçün əlçatan qiymətlərin təmin edilməsi və məktəblərdə sağlam psixoloji mühitin yaradılması ilə müəyyən olunur.

Bu məsələnin analitik təhlili göstərir ki, məktəbli forması təhsil siyasətinin bütöv mənzərəsində kiçik, lakin simvolik əhəmiyyətə malik elementdir. Təhsilin keyfiyyəti müəllimlərin hazırlığı, tədris proqramları, məktəblərin infrastrukturu, şagirdlərin təhlükəsizliyi və bərabər imkanlarla ölçülür. Buna görə də vahid formanı nə bütün təhsil problemlərini həll edən vasitə, nə də mahiyyətsiz inzibati qərar kimi qiymətləndirmək düzgündür. Onun nəticələri real göstəricilər, valideynlərin təcrübəsi və məktəb mühitində baş verən dəyişikliklər əsasında dəyərləndirilməlidir.

Məsələnin digər mühüm istiqaməti informasiya mübarizəsidir. Müasir dövrdə ictimai rəyin formalaşması yalnız televiziya, qəzet və rəsmi açıqlamalar vasitəsilə baş vermir. Sosial şəbəkələr, videoplatformalar, anonim hesablar və müxtəlif informasiya kanalları müəyyən məsələlərin ictimaiyyətə hansı formada təqdim olunmasına təsir göstərə bilir. Bəzən mürəkkəb mövzular sadələşdirilir, ayrı-ayrı faktlar ümumiləşdirilir, emosional ifadələr isə obyektiv təhlili əvəz edir. Belə şəraitdə təhsil siyasəti ilə bağlı müzakirələrin də dezinformasiya və manipulyasiya risklərindən sığortalanmadığını nəzərə almaq lazımdır.

İnformasiya kampaniyalarının mümkün təsir mexanizmlərindən biri ictimai narazılığın müəyyən mövzu ətrafında cəmləşdirilməsi, mövcud problemlərin şişirdilməsi və ya qərarların məqsədinin təhrif olunmasıdır. Bununla belə, hər hansı qərara qarşı tənqidi münasibət avtomatik olaraq manipulyasiya və ya xarici müdaxilə demək deyil. Valideynlərin qiymət, rahatlıq, keyfiyyət və tətbiq qaydaları ilə bağlı sualları qanuni ictimai müzakirənin tərkib hissəsidir. Əsas məsələ əsaslandırılmış tənqidlə bilərəkdən yayılan yanlış məlumatı bir-birindən ayırmaqdır.

Bu kontekstdə İranın Azərbaycana münasibətdə mümkün ideoloji və informasiya təsirləri məsələsi də diqqətlə araşdırılmalıdır. Azərbaycan regionda müstəqil siyasət yürüdən, milli maraqlarını və suverenliyini qorumağa çalışan dövlətdir. Regiondakı siyasi və ideoloji rəqabət informasiya təhlükəsizliyinə dair risklərin təhlilini zəruri edir. Xarici aktorların ictimai rəyə təsir göstərmək üçün müxtəlif kommunikasiya vasitələrindən istifadə etməsi beynəlxalq münasibətlərdə müşahidə olunan praktikadır. Lakin ümumi geosiyasi reallıq konkret kampaniyanın mövcudluğunu sübut etmir.

Məhz buna görə vahid məktəbli forması ətrafında yayılan məlumatların İran tərəfindən idarə olunan kampaniyanın tərkib hissəsi olduğunu iddia etmək üçün konkret sübutlar tələb olunur. Belə araşdırmada paylaşımların ilkin mənbələri, yayılma vaxtı, istifadə olunan ifadələrin təkrarlanması, hesablar arasında mümkün əlaqələr, maliyyələşmə və koordinasiya əlamətləri nəzərdən keçirilə bilər. Bu göstəricilərin hər biri ayrıca qiymətləndirilməli, nəticələr müstəqil şəkildə yoxlanılmalıdır. Sadəcə eyni mövqenin müxtəlif istifadəçilər tərəfindən səsləndirilməsi xarici təşkilatlanmanın sübutu sayıla bilməz".

Müsahibimiz qeyd edib ki, əgər araşdırmalar nəticəsində hər hansı xarici aktorun Azərbaycan təhsil siyasəti barədə bilərəkdən yanlış məlumat yaydığı və ictimai qarşıdurmanı qızışdırmağa çalışdığı müəyyən edilərsə, bu, informasiya təhlükəsizliyi baxımından ciddi məsələdir:

"Belə hallara qarşı mübarizə faktların ictimaiyyətə açıqlanması, media savadlılığının artırılması və qanun çərçivəsində müvafiq tədbirlərin görülməsi ilə aparılmalıdır. Əsassız ittihamlar isə əks nəticə yarada, cəmiyyətdə etimadsızlığı artıra və təhsil məsələsinin siyasi qarşıdurmaya çevrilməsinə səbəb ola bilər.

İnformasiya təhlükəsizliyinin mühüm cəhətlərindən biri də uşaqların və yeniyetmələrin rəqəmsal mühitdə qorunmasıdır. Uşaqlar bəzən sosial şəbəkələrdə yayılan məlumatların mənbəyini, məqsədini və etibarlılığını müəyyənləşdirməkdə çətinlik çəkirlər. Emosional videolar, kontekstdən çıxarılmış görüntülər və saxta xəbərlər onların düşüncəsinə təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən məktəblərdə media savadlılığı və tənqidi düşüncə bacarıqları gücləndirilməlidir. Şagirdlərə məlumatın mənbəyini yoxlamaq, müxtəlif mövqeləri müqayisə etmək və faktları şəxsi şərhlərdən ayırmaq öyrədilməlidir.

Azərbaycanın milli təhlükəsizliyi yalnız sərhədlərin qorunması və dövlət institutlarının fəaliyyəti ilə məhdudlaşmır. Cəmiyyətin informasiya manipulyasiyalarına qarşı dayanıqlılığı, gənclərin savad səviyyəsi və milli kimlik şüuru da bu təhlükəsizliyin mühüm elementləridir. Lakin milli kimliyin qorunması başqa xalqlara qarşı düşmən münasibətin formalaşdırılması demək deyil. Sağlam vətənpərvərlik ölkənin qanunlarına hörmət, ictimai məsuliyyət, bilik əldə etmək və dövlətin inkişafına töhfə vermək anlayışları ilə möhkəmlənir.
Dövlət qurumlarının və təhsil müəssisələrinin üzərinə düşən vəzifə vahid məktəbli formasının məqsədini və tətbiq qaydalarını aydın izah etmək, valideynlərin əsaslandırılmış iradlarını dinləmək və mümkün problemləri aradan qaldırmaqdır. Şəffaflıq olmayan yerdə informasiya boşluğu yaranır. Həmin boşluq isə şayiələrin, yanlış şərhlərin və manipulyativ məzmunun yayılması üçün əlverişli şərait yarada bilər. Deməli, ictimai etimadın qorunması üçün düzgün kommunikasiya da təhsil siyasətinin ayrılmaz hissəsi olmalıdır.

Media bu prosesdə xüsusi məsuliyyət daşıyır. Qəzet və xəbər saytları vahid məktəbli formasının tətbiqini həm təhsilə mümkün töhfələri, həm də sosial nəticələri baxımından araşdırmalıdır. Ailələrin üzləşdiyi çətinliklər, formaların qiyməti, məktəblərdə tətbiq qaydaları və şagirdlərin münasibəti faktlara əsaslanaraq işıqlandırılmalıdır. Eyni zamanda, İranın və ya başqa xarici aktorların mümkün müdaxiləsi barədə iddialar sübutlar olmadan təsdiqlənmiş həqiqət kimi təqdim edilməməlidir. Peşəkar jurnalistikanın əsas meyarı emosional təsir deyil, ictimaiyyətə etibarlı məlumat verməkdir.

Nəticə etibarilə, vahid məktəbli forması ətrafında müzakirələr təhsil siyasəti, sosial bərabərlik və informasiya təhlükəsizliyinin kəsişdiyi bir mövzudur. Bu təşəbbüsün faydası onun necə tətbiq edilməsindən, uşaqların maraqlarının nə dərəcədə qorunmasından və ailələr üçün hansı imkanların yaradılmasından asılıdır. Xarici informasiya təsirləri ehtimalı isə siyasi şübhələrə deyil, sistemli araşdırmaya və yoxlanılmış faktlara əsaslanmalıdır.

Azərbaycanın əsas strateji üstünlüyü savadlı, müstəqil düşünən və milli maraqları dərk edən gənclərin yetişdirilməsidir. Vahid forma məktəb mədəniyyətinə müəyyən töhfə verə bilər, ancaq informasiya manipulyasiyalarına qarşı ən güclü müdafiə keyfiyyətli təhsil, tənqidi düşüncə, məsuliyyətli media və dövlət-cəmiyyət münasibətlərində şəffaflıqdır. Gələcəyin təhlükəsiz və güclü Azərbaycanını formalaşdırmaq üçün uşaqlara yalnız vahid geyim deyil, bərabər imkanlar, sağlam mənəvi mühit və həqiqəti müstəqil müəyyənləşdirmək bacarığı verilməlidir".

Aynur Babazadə

Telegramda izləyin