Rayonda 50 qəpik olan meyvə Bakıda niyə 6 manata satılır?

"Rayonda 50 qəpiyə satılan mövsümi meyvənin Bakıda 5-6 manata qədər bahalaşmasını yalnız nəqliyyat xərcləri ilə izah etmək düzgün deyil. Əlbəttə, kənddən Bakıya daşınma, yanacaq, saxlama, qablaşdırma və məhsul itkisi qiymətə təsir göstərir. Lakin 50 qəpiklə 6 manat arasında bu qədər böyük fərq varsa, deməli, problem təkcə logistika ilə bağlı deyil. Burada tarladan istehlakçıya qədər uzanan bütün təchizat zəncirinin səmərəliliyi məsələsi ortaya çıxır".

Bunu BiG.AZ-a açıqlamasında iqtisadçı Asif İbrahimov bildirib.

O, qeyd edib ki, mən bu vəziyyəti kənd təsərrüfatında artıq xroniki xarakter almış və sistemli yanaşma tələb edən problem kimi qiymətləndirirəm. Fermerin istehsal xərcləri yüksəkdirsə, bunun nəticəsi son qiymətdə də özünü göstərir. Dərman, gübrə, yanacaq, suvarma, əmək, texnika, enerji, qablaşdırma və məhsulun saxlanması baha başa gəlirsə, fermerin maya dəyəri yüksəlir. Bu isə həm fermerin qazancına, həm də məhsulun istehlakçıya çatdığı qiymətə təsir edir:

"Burada kənd təsərrüfatı siyasətinə də ciddi suallar yaranır. Uzun illərdir aqrar sahəyə müxtəlif formada subsidiyalar və dövlət dəstəyi ayrılır. Lakin əsas sual "nə qədər subsidiya verilib?" deyil, "bu subsidiyalar fermerin xərclərini nə qədər azaldıb, məhsuldarlığı nə qədər artırıb və istehlakçı üçün qiymətlərin münasib olmasına nə dərəcədə təsir edib?" olmalıdır.

Əgər fermer subsidiyadan istifadə edir, məhsul yetişdirir, lakin mövsümün sonunda onu 50 qəpiyə satmağa məcbur olur, digər tərəfdən həmin məhsul şəhərdə 5-6 manata satılırsa, burada tədarük zəncirinin effektivliyi ilə bağlı ciddi suallar yaranır. Dövlət istehsalı dəstəkləyir, amma istehsal olunan məhsulun bazara çıxarılması mexanizmi eyni səviyyədə inkişaf etmirsə, ayrılan dəstəyin səmərəliliyi də müzakirə olunmalıdır.

Kənd təsərrüfatı siyasətində əsas diqqət yalnız istehsalın artırılmasına deyil, bütün dəyər zəncirinin qurulmasına yönəlməlidir. Fermer məhsul istehsal edir, amma onun saxlanması üçün soyuducu anbarı, çeşidləmə və qablaşdırma imkanları, eləcə də birbaşa satış kanalları yoxdursa, məhsulunu mövsümün ən aşağı qiymətinə satmağa məcbur qalır. Daha sonra həmin məhsul bir neçə vasitəçidən keçərək istehlakçıya dəfələrlə baha çatır.

Digər tərəfdən, subsidiyaların verilməsi mexanizminə də yenidən baxılması vacibdir. Subsidiyalar bazarın real tələbatı, məhsuldarlıq, su və enerji səmərəliliyi, məhsul itkisi, ixrac imkanları və fermerin bazara çıxışı ilə əlaqələndirilməlidir. Əks halda müəyyən məhsulun istehsalını stimullaşdırmaq bazarda həmin məhsulun həddindən artıq artmasına və nəticədə fermerin qiymət itirməsinə səbəb ola bilər.

İstehsal xərclərinin strukturu da diqqətdə saxlanılmalıdır. Dərman və gübrə bahadırsa, məhsulun maya dəyəri artır. Yanacaq və texnika xərcləri yüksəkdirsə, əkin və yığım bahalaşır. Məhsulun saxlanması və soyudulması baha başa gəlirsə, bu xərc də son qiymətə əlavə olunur. Yəni qiymət təzyiqi yalnız məhsulun satıldığı bazarda yaranmır, onun formalaşması tarladan başlayır.

Nəqliyyat məsələsində də ciddi dəyişikliklərə ehtiyac var. Fermer məhsulunu ayrıca nəqliyyat vasitəsi ilə Bakıya göndərirsə, logistika xərci artır. Fermer kooperasiyaları və regional toplama məntəqələri yaradılarsa, məhsullar bir yerdə toplanaraq daha böyük həcmdə daşına bilər. Bu isə bir vahid məhsula düşən nəqliyyat xərcini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.

Ən vacib məsələlərdən biri isə qiymət zəncirinin şəffaflığıdır. Fermer məhsulunu 50 qəpiyə satırsa, istehlakçı niyə 6 manat ödəyir? Aradakı 5 manat 50 qəpiyin nə qədəri nəqliyyat, nə qədəri saxlama və itki xərcləri, nə qədəri vasitəçi marjası, nə qədəri topdansatış və pərakəndə satış xərcləridir? Bu zəncir şəffaf olmadıqca qiymətin harada və hansı səbəbdən bu qədər yüksəldiyini dəqiq müəyyən etmək çətindir.

Mən dövlətin bazarda qiymətləri inzibati qaydada aşağı salmasının tərəfdarı deyiləm. Əsas məqsəd qiyməti məcburi şəkildə aşağı salmaq yox, onun formalaşmasına səbəb olan xərcləri azaltmaq olmalıdır. Bunun üçün aqro-logistika sistemləri, soyuducu anbarlar, fermer kooperasiyaları, birbaşa satış kanalları və rəqabətli topdansatış bazarları inkişaf etdirilməlidir.

Eyni zamanda kənd təsərrüfatı subsidiyalarının nəticələri mütəmadi qiymətləndirilməlidir. Ayrılan hər manat subsidiyanın məhsuldarlığa, fermer gəlirinə, məhsul itkisinə, logistika xərclərinə və son istehlakçı qiymətinə təsiri ölçülməlidir. Əgər subsidiyanın həcmi artır, lakin fermerin gəliri ilə istehlakçının ödədiyi qiymət arasında böyük uçurum qalırsa, deməli, dəstək mexanizminin müəyyən hissəsinin effektivliyi yenidən nəzərdən keçirilməlidir.

Məncə, burada kənd təsərrüfatı siyasətinin əsas problemlərindən biri istehsal, bazar və logistikanın bir-birindən ayrı idarə olunmasıdır. Fermerə "istehsal et" deyilir, amma "nə istehsal et, nə qədər istehsal et, harada saxla və kimə sat" suallarına vahid sistem daxilində cavab verilmir. Müasir aqrar siyasət isə bütün bu məsələləri vahid zəncir kimi idarə etməlidir.

Nəticədə rayonda 50 qəpiyə satılan meyvənin Bakıda 5-6 manata qədər bahalaşması təkcə yol xərci məsələsi deyil. Burada kənd təsərrüfatı siyasəti, yüksək istehsal xərcləri, subsidiyaların səmərəliliyi, logistika, saxlama infrastrukturu, vasitəçi zənciri, bazar məlumatlarının əlçatanlığı və rəqabət mühiti birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Əsas prinsip belə olmalıdır: fermer qazansın, istehlakçı məhsulu münasib qiymətə alsın, dövlətin ayırdığı subsidiya isə real iqtisadi nəticə yaratsın. Əgər fermer subsidiyaya baxmayaraq məhsulunu ucuz satır, istehlakçı isə həmin məhsulu dəfələrlə baha alırsa, bu zaman yalnız fermerin deyil, bütövlükdə kənd təsərrüfatı siyasətinin nəticələri müzakirə edilməlidir".

Telegramda izləyin