The Economist-dən manatla bağlı diqqətçəkən hesablamа: Milli valyutamız əslində ucuzdur? - İQTİSADÇIDAN AÇIQLAMA

The Economist jurnalının hazırladığı Big Mac indeksində Azərbaycan manatının ABŞ dollarına nisbətdə 31,4% aşağı qiymətləndirildiyi göstərilir. Hesablamaya əsasən, Azərbaycanda Big Mac 7,25 manata, ABŞ-da isə 6,22 dollara satılır və alıcılıq qabiliyyəti paritetinə əsasən manatın nəzəri məzənnəsi indiki 1,70 AZN/$ göstəricisindən fərqli formalaşır. Bu rəqəm Azərbaycanda manatın real məzənnəsinin nə dərəcədə əsaslandırılmış olması ilə bağlı suallar yaradır.

Bəs Big Mac indeksinin göstərdiyi 31,4%-lik fərq manatın həqiqətən də dəyərindən ucuz olduğunu deməyə əsas verirmi? Manatın real dəyəri hansı iqtisadi göstəricilərlə müəyyənləşdirilməlidir?
Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, fikrimcə, "manat 31,4% ucuzdur" ifadəsini hərfi mənada qəbul etmək düzgün olmaz - Big Mac indeksinin özü də bunu "ciddi analitik alət" yox, "yüngül bələdçi" kimi təqdim edir. Onun sözlərinə görə, bunun bir neçə səbəbi var: "Birincisi, indeks yalnız bir məhsulun qiymətini müqayisə edir, amma bu qiymətin tərkibi ölkədən-ölkəyə çox fərqlənir - icarə haqqı, işçi əmək haqqı, yerli xammal xərcləri, vergi dərəcələri və hətta McDonald's-ın brendinq strategiyası. Azərbaycanda əmək haqları və icarə xərcləri ABŞ-la müqayisədə xeyli aşağıdır, bu da Big Mac-ın ucuz olmasının əsas səbəblərindən biridir - amma bu, mütləq mənada "manat öz dəyərindən aşağı qiymətləndirilib" demək deyil, sadəcə iki ölkə arasında iqtisadi inkişaf səviyyəsi fərqinin təbii nəticəsidir.

İkincisi, bu məhz Balassa-Samuelson effekti adlanan iqtisadi qanunauyğunluqla izah olunur: inkişaf etməkdə olan ölkələrdə (aşağı əmək məhsuldarlığı və ucuz əmək haqqı olan) satılmayan mallar (xidmətlər, o cümlədən burger hazırlanması) zəngin ölkələrə nisbətən sistematik olaraq ucuz olur. Bu səbəbdən inkişaf etməkdə olan demək olar bütün ölkələrin valyutaları Big Mac indeksində "dəyərindən aşağı" görünür. Azərbaycan bu baxımdan istisna deyil, qayda üzrədir. Düzəliş edilmiş (adambaşına düşən ÜDM-i nəzərə alan) indeksə görə isə manat cəmi 13,5% aşağı qiymətləndirilib, 31,4%-dən xeyli az.

Üçüncüsü, real valyuta dəyərini müəyyən edən əsas amillər - ticarət balansı, valyuta ehtiyatları, kapital axını, inflyasiya fərqi Big Mac indeksində əks olunmur. Hazırda Azərbaycanın cari hesab profisiti kəskin artıb, Mərkəzi Bankın ehtiyatları 13,8 milyard dollara çatıb və manatın möhkəmlənməsi hətta siyasət aləti kimi nəzərdən keçirilir - bu göstəricilər manatın zəif olmadığını, əksinə, nisbətən sabit valyuta mövqeyini göstərir.

Ona görə cavabım belədir: manat, ehtimal ki, Big Mac indeksinin göstərdiyi qədər (31,4%) "ucuz" deyil, lakin bu, indeksin tamamilə səhv olduğunu göstərmir, sadəcə onun ölçdüyü şey (bir burgerin nisbi qiyməti) valyutanın "düzgün" məzənnəsi ilə eyni şey deyil. İndeksin əsl dəyəri konkret rəqəmdə deyil, zaman içində tendensiyanı göstərməkdədir və bu baxımdan, fərqin ilin əvvəlindən 36,2%-dən 31,4%-ə enməsi, manatın real qiymətinin tədricən "bazar gözləntilərinə" yaxınlaşdığını göstərən daha faydalı siqnaldır".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin