Vətən müharibəsinin tarixi Zəfəri və Qarabağa Böyük Qayıdış - Azərbaycanın dövlətçilik tarixində yeni mərhələ

Azərbaycanın müasir tarixində 2020-ci ildə baş vermiş Vətən müharibəsi, 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi və işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən Böyük Qayıdış strategiyası bir-biri ilə üzvi şəkildə bağlı olan üç mühüm tarixi mərhələdir. Bu hadisələr Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası, regional təhlükəsizlik sistemində mövqeyinin möhkəmləndirilməsi və Qarabağın sosial-iqtisadi baxımdan yenidən qurulması istiqamətində fundamental əhəmiyyət daşıyır. Vətən müharibəsində qazanılmış Zəfər ölkəmizin hərbi və siyasi gücünü nümayiş etdirdisə, Şuşa Bəyannaməsi bu tarixi nailiyyətlərin strateji müstəvidə möhkəmləndirilməsinə xidmət etdi. Böyük Qayıdış isə əldə edilmiş Qələbənin real quruculuq və inkişaf nəticələrinə çevrilməsini təmin edən uzunmüddətli dövlət strategiyası kimi çıxış edir.

Bu proseslərin təhlili göstərir ki, Azərbaycanın 2020-ci ildə əldə etdiyi tarixi nəticə təsadüfi hadisə deyil, uzun illər ərzində həyata keçirilən ardıcıl dövlət siyasətinin, iqtisadi inkişafın, hərbi quruculuğun və diplomatik fəaliyyətin məntiqi nəticəsi idi. Müstəqilliyin ilk illərindən ölkəmizin qarşısında dayanan ən mühüm milli vəzifələrdən biri ərazi bütövlüyünün bərpası olub. Bu məqsədin həyata keçirilməsi üçün iqtisadi potensialın gücləndirilməsi, müasir ordu quruculuğu, beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi və dövlətin müdafiə qabiliyyətinin artırılması əsas prioritetlər kimi müəyyənləşdirilmişdi.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycan dövlətinin siyasi iradəsini və ordusunun döyüş qabiliyyətini bütün dünyaya nümayiş etdirdi. 44 gün davam edən müharibə ərzində Azərbaycan Ordusu mürəkkəb hərbi əməliyyatlar həyata keçirərək işğal altında olan ərazilərin azad edilməsində mühüm nəticələr əldə etdi. Bu müharibənin əsas xüsusiyyətlərindən biri hərbi əməliyyatların müasir texnologiyalar, çevik idarəetmə və peşəkar döyüş hazırlığı əsasında aparılması idi. Bununla yanaşı, xalqın ordu ətrafında birləşməsi, cəmiyyətin bütün təbəqələrinin vahid milli məqsəd naminə həmrəylik nümayiş etdirməsi Qələbənin mənəvi əsaslarını təşkil edirdi.

Noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi isə Vətən müharibəsinin ən mühüm tarixi hadisələrindən biri oldu. Şuşa yalnız strateji əhəmiyyətə malik şəhər deyil, Azərbaycan xalqının milli-mənəvi yaddaşının, mədəniyyətinin və dövlətçilik tarixinin ayrılmaz hissəsidir. Bu şəhərin azad olunması hərbi baxımdan mühüm dönüş yaratmaqla yanaşı, xalqımızın uzun illər davam edən mənəvi həsrətinə son qoydu. Şuşanın işğaldan azad edilməsi Azərbaycanın tarixi və mədəni irsinin bərpası baxımından da yeni imkanlar açdı.

Vətən müharibəsinin nəticələri Cənubi Qafqazda geosiyasi vəziyyəti əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirdi. Müharibədən sonra yaranmış yeni reallıqlar Azərbaycanın regional siyasətində daha geniş imkanlar formalaşdırdı. Bu reallıqların siyasi və strateji baxımdan möhkəmləndirilməsi istiqamətində atılmış ən mühüm addımlardan biri 2021-ci il iyunun 15-də Şuşa Bəyannaməsinin imzalanması oldu.

Azərbaycan və Türkiyə prezidentləri İlham Əliyev və Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən imzalanan Şuşa Bəyannaməsi iki qardaş ölkə arasında münasibətləri müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəltdi. Sənəd müdafiə, təhlükəsizlik, hərbi əməkdaşlıq, iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat, kommunikasiya və humanitar sahələrdə əlaqələrin genişləndirilməsi üçün hüquqi-siyasi çərçivə yaratdı. Bu baxımdan Şuşa Bəyannaməsi sadəcə ikitərəfli münasibətləri tənzimləyən sənəd deyil, həm də regional əməkdaşlıq və təhlükəsizlik baxımından mühüm strateji əhəmiyyətə malik siyasi razılaşmadır.

Bəyannamənin məhz Şuşada imzalanması xüsusi tarixi məna daşıyır. Uzun illər işğal altında olmuş şəhərin Azərbaycan-Türkiyə müttəfiqliyinin rəsmiləşdirildiyi məkana çevrilməsi Vətən müharibəsində əldə olunan Zəfərin yaratdığı siyasi reallıqların rəmzi ifadəsi idi. Azərbaycan və Türkiyə münasibətlərinin yeni mərhələyə yüksəlməsi həm də regionda təhlükəsizlik, iqtisadi əməkdaşlıq və nəqliyyat bağlantılarının inkişafı üçün əlavə imkanlar yaratdı.

Şuşa Bəyannaməsinin geosiyasi əhəmiyyətini qiymətləndirərkən Azərbaycan-Türkiyə əməkdaşlığının regional və beynəlxalq müstəvidəki rolunu da nəzərə almaq lazımdır. İki ölkənin müdafiə sahəsində təcrübə mübadiləsi, birgə hərbi təlimləri, iqtisadi və enerji layihələri, nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələri strateji tərəfdaşlığın çoxşaxəli xarakterini göstərir. Bu əməkdaşlıq Azərbaycanın milli təhlükəsizlik maraqlarının təmin edilməsi və regional layihələrdə iştirak imkanlarının genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Lakin Vətən müharibəsində qazanılmış Qələbənin tarixi nəticələri yalnız hərbi və diplomatik uğurlarla məhdudlaşmır. Azad edilmiş ərazilərdə həyatın yenidən qurulması, insanların doğma torpaqlarına qaytarılması və Qarabağın iqtisadi potensialının bərpası müharibədən sonrakı mərhələnin əsas vəzifələrinə çevrilib. Məhz Böyük Qayıdış strategiyası bu məqsədlərin reallaşdırılması üçün sistemli dövlət siyasətinin əsasını təşkil edir.

2022-ci il noyabrın 16-da təsdiq edilmiş Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası, keçmiş məcburi köçkünlərin təhlükəsiz və layiqli yaşayış şəraiti ilə təmin olunması, sosial-iqtisadi infrastrukturun yaradılması və bölgədə dayanıqlı məskunlaşmanın təmin edilməsi istiqamətində mühüm yol xəritəsidir. Proqramın əsas mahiyyəti azad edilmiş ərazilərin müasir standartlara uyğun yenidən qurulması və həmin torpaqlarda davamlı iqtisadi-sosial həyatın formalaşdırılmasıdır.

Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən quruculuq işləri Azərbaycanın inkişaf strategiyasının mühüm istiqamətini təşkil edir. Yeni avtomobil yolları, tunellər, körpülər, hava limanları, elektrik stansiyaları, su və kommunikasiya xətlərinin inşası bölgənin müasir infrastruktura qovuşmasına xidmət edir. Eyni zamanda yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması, məktəblərin, xəstəxanaların, sosial obyektlərin və istehsal müəssisələrinin yaradılması əhalinin doğma torpaqlarına qayıdışı üçün zəruri şərait formalaşdırır.

Böyük Qayıdışın strateji mahiyyətini yalnız məcburi köçkünlərin öz evlərinə köçürülməsi ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Burada əsas məsələ insanların qayıtdıqları ərazilərdə davamlı həyat qura bilməsidir. Bunun üçün məşğulluq imkanlarının genişləndirilməsi, sahibkarlığın inkişafı, investisiyaların cəlb edilməsi, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin əlçatanlığının təmin olunması vacibdir. Başqa sözlə, qayıdış prosesi yaşayış evlərinin tikilməsi ilə yanaşı, yeni iqtisadi və sosial mühitin formalaşdırılmasını da tələb edir.

Qarabağın iqtisadi potensialı bu baxımdan geniş perspektivlər vəd edir. Bölgədə kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq, turizm, sənaye, alternativ enerji və logistika sahələrinin inkişafı üçün əlverişli imkanlar mövcuddur. Həmin potensialın reallaşdırılması regionun ölkə iqtisadiyyatına inteqrasiyasını gücləndirəcək, yeni iş yerlərinin açılmasına və əhalinin məşğulluğunun artmasına şərait yaradacaq. Xüsusilə yaşıl enerji layihələri Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun müasir iqtisadi inkişaf modelinin formalaşmasında mühüm rol oynaya bilər.

Bölgənin nəqliyyat-kommunikasiya imkanlarının genişləndirilməsi də strateji əhəmiyyət daşıyır. Yeni avtomobil və dəmir yollarının inşası, hava limanlarının istifadəyə verilməsi, regional nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı Qarabağın iqtisadi və logistik mövqeyini gücləndirir. Zəngəzur istiqamətində kommunikasiyaların açılması perspektivi isə Azərbaycanın beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərində rolunun genişlənməsi və region ölkələri arasında iqtisadi əlaqələrin inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir.

Bununla belə, Böyük Qayıdışın davamlılığı üçün həllini gözləyən məsələlər də mövcuddur. İlk növbədə mina təhlükəsinin aradan qaldırılması, ərazilərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, ekoloji vəziyyətin yaxşılaşdırılması və infrastruktur layihələrinin ardıcıl şəkildə həyata keçirilməsi vacibdir. Minalardan təmizləmə prosesi insanların həyatının qorunması ilə yanaşı, kənd təsərrüfatının, tikinti və digər iqtisadi fəaliyyət sahələrinin inkişafı üçün də zəruri şərtdir.

Qarabağın yenidən qurulmasında tarixi-mədəni irsin qorunması ayrıca əhəmiyyət daşıyır. İşğal dövründə dağıdılmış tarixi abidələrin, məscidlərin, muzeylərin və mədəniyyət ocaqlarının bərpası xalqımızın tarixi yaddaşının yaşadılması deməkdir. Şuşanın mədəniyyət paytaxtı kimi inkişaf etdirilməsi, burada beynəlxalq tədbirlərin keçirilməsi və turizm imkanlarının genişləndirilməsi Azərbaycanın mədəni irsinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir.

Böyük Qayıdışın mənəvi tərəfi də xüsusi diqqətə layiqdir. Uzun illər doğma yurdlarından ayrı düşmüş insanların ata-baba torpaqlarına qayıtması, öz evlərində yeni həyat qurması tarixi ədalətin bərpasının mühüm göstəricisidir. Qarabağda yeni ailələrin məskunlaşması, uşaqların doğma torpaqlarda təhsil alması, sosial və ictimai həyatın canlanması bölgənin gələcəyini müəyyənləşdirən əsas amillərdir.

Digər tərəfdən, Azərbaycanın qarşısında duran mühüm vəzifələrdən biri də əldə edilmiş hərbi-siyasi nəticələrin regionda davamlı sülhə və sabitliyə çevrilməsidir. Cənubi Qafqazda kommunikasiyaların açılması, iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi və qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması regional inkişafın əsas şərtlərindəndir. Bu baxımdan Azərbaycanın sülh və əməkdaşlıq gündəliyinin reallaşdırılması həm ölkəmizin, həm də bütövlükdə regionun gələcəyi üçün əhəmiyyətlidir.

Bütün bu məqamların ümumi təhlili göstərir ki, Vətən müharibəsi, Şuşa Bəyannaməsi və Böyük Qayıdış bir-birindən ayrı proseslər deyil. Onlar Azərbaycanın yeni tarixi mərhələsinin siyasi, strateji və sosial-iqtisadi əsaslarını təşkil edir. Vətən müharibəsi ilə ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici nəticə əldə edildi, Şuşa Bəyannaməsi ilə Azərbaycan-Türkiyə müttəfiqliyi yeni səviyyəyə yüksəldi, Böyük Qayıdışla isə azad edilmiş ərazilərdə davamlı həyatın qurulması əsas prioritetə çevrildi.

Qarabağın dirçəlişi Azərbaycanın yalnız keçmişdə qazandığı Qələbənin deyil, gələcəyə hesablanmış inkişaf strategiyasının da göstəricisidir. Bu strategiyanın uğuru insanların təhlükəsiz və rahat yaşayışı, iqtisadi imkanların genişlənməsi, sosial rifahın yüksəlməsi və bölgənin ölkənin ümumi inkişafına verdiyi töhfə ilə ölçüləcək. Vətən müharibəsinin Zəfəri ilə başlanan, Şuşa Bəyannaməsi ilə strateji məzmun qazanan və Böyük Qayıdışla davam edən bu tarixi proses Azərbaycanın dövlətçilik salnaməsində mühüm yer tutur. Qarabağda həyatın yenidən canlanması isə milli iradənin, tarixi yaddaşın və gələcəyə inamın real ifadəsidir.

Naqif Həmzəyev
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin