Vətən müharibəsinin Zəfərindən Şuşa Bəyannaməsinə, Böyük Qayıdışdan Qarabağın dirçəlişinə

2020-ci ildə 44 gün davam edən Vətən müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixində yalnız hərbi Qələbə ilə nəticələnən hadisə deyil, həm də dövlətçilik tariximizin yeni mərhələsini müəyyənləşdirən fundamental dönüş nöqtəsi oldu. Bu müharibə uzun illər davam edən işğala son qoymaqla Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasına, Cənubi Qafqazda yeni geosiyasi reallıqların formalaşmasına və ölkəmizin regional güc kimi mövqeyinin möhkəmlənməsinə şərait yaratdı. Vətən müharibəsində əldə olunan Zəfərin siyasi, diplomatik və strateji nəticələrinin davam etdirilməsi isə sonrakı dövrdə Şuşa Bəyannaməsi və Böyük Qayıdış strategiyası ilə yeni məzmun qazandı.

Bu üç mühüm istiqamətə ayrı-ayrılıqda deyil, vahid tarixi prosesin bir-birini tamamlayan mərhələləri kimi yanaşmaq lazımdır. Vətən müharibəsi ərazi bütövlüyünün bərpası üçün həlledici mərhələni, Şuşa Bəyannaməsi regional müttəfiqliyin hüquqi-siyasi əsaslarının gücləndirilməsini, Böyük Qayıdış isə azad edilmiş torpaqlarda həyatın yenidən qurulmasını ifadə edir.

Vətən müharibəsinin nəticələrini təhlil edərkən ilk növbədə Azərbaycanın uzun illər ərzində həyata keçirdiyi dövlət siyasətinin əhəmiyyətini qeyd etmək lazımdır. Müstəqilliyin ilk illərindən etibarən ərazi bütövlüyünün bərpası ölkənin əsas milli məqsədlərindən biri olub. İqtisadi imkanların genişləndirilməsi, ordu quruculuğunun gücləndirilməsi, müasir hərbi texnologiyaların tətbiqi və beynəlxalq mövqelərin möhkəmləndirilməsi bu məqsədə xidmət edən əsas istiqamətlər idi.

27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın hərbi potensialını və xalq-ordu birliyini nümayiş etdirdi. Azərbaycan Ordusu 44 gün ərzində mürəkkəb hərbi əməliyyatlar həyata keçirərək bir sıra şəhər, rayon və yaşayış məntəqələrini işğaldan azad etdi. Bu müharibənin ən mühüm hadisəsi isə noyabrın 8-də Şuşanın azad olunması oldu. Şuşa Zəfəri hərbi-strateji əhəmiyyəti ilə yanaşı, xalqımızın milli-mənəvi yaddaşında da xüsusi yer tutdu.

Şuşanın azad edilməsi Azərbaycanın tarixi və mədəni irsinin mühüm mərkəzinin öz sahibinə qayıtması demək idi. Bu şəhər Azərbaycan musiqisinin, ədəbiyyatının, memarlığının və milli kimliyinin ayrılmaz hissəsidir. Şuşanın azadlığı ilə müharibənin siyasi və hərbi mənzərəsində ciddi dəyişiklik yarandı. Bu hadisə həm də Azərbaycanın gələcək regional siyasətinin formalaşmasında mühüm başlanğıc nöqtəsinə çevrildi.

Vətən müharibəsindən sonra meydana çıxan yeni reallıqların strateji müstəvidə möhkəmləndirilməsi baxımından 2021-ci il iyunun 15-də imzalanan Şuşa Bəyannaməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan və Türkiyə prezidentlərinin imzaladığı bu sənəd iki qardaş ölkə arasında münasibətləri müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəltdi. Bəyannamə müdafiə, təhlükəsizlik, hərbi əməkdaşlıq, iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat, kommunikasiya və humanitar sahələrdə əlaqələrin inkişafı üçün mühüm çərçivə yaratdı.

Şuşa Bəyannaməsinin əhəmiyyəti yalnız Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin möhkəmləndirilməsi ilə məhdudlaşmır. Sənəd regional təhlükəsizlik sistemində iki dövlətin əməkdaşlığının institusional əsaslarını gücləndirən siyasi-hüquqi mexanizmdir. Xüsusilə təhlükəsizlik və müdafiə sahəsində qarşılıqlı dəstək, birgə fəaliyyət və məsləhətləşmə mexanizmləri müttəfiqliyin strateji xarakterini müəyyənləşdirir.

Bəyannamənin Şuşada imzalanması isə ayrıca siyasi və tarixi məna daşıyır. İşğaldan azad edilmiş şəhərdə Azərbaycan və Türkiyənin müttəfiqlik münasibətlərini rəsmiləşdirməsi Zəfərin yaratdığı yeni reallıqların rəmzi ifadəsi idi. Bu, həm də iki dövlətin gələcək əməkdaşlığının istiqamətlərini müəyyənləşdirən mühüm hadisə kimi tarixə düşdü.

Lakin hərbi Qələbənin əsl tarixi nəticələri yalnız azad edilmiş ərazilərdə davamlı həyatın qurulması ilə tam şəkildə görünə bilərdi. Bu baxımdan Böyük Qayıdış strategiyası müharibədən sonrakı Azərbaycanın əsas dövlət prioritetlərindən birinə çevrildi.

2022-ci il noyabrın 16-da təsdiq edilmiş Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına təhlükəsiz və layiqli qayıdışı, sosial-iqtisadi infrastrukturun qurulması üçün sistemli fəaliyyət istiqamətlərini müəyyənləşdirdi. Proqramın 2030-cu ilədək Azərbaycanın müəyyən edilmiş milli prioritetləri ilə əlaqələndirilməsi bu prosesin uzunmüddətli dövlət strategiyasının tərkib hissəsi olduğunu göstərir.

Bu gün işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən quruculuq işləri miqyasına və əhatə dairəsinə görə ölkənin inkişaf tarixində mühüm yer tutur. Yeni avtomobil yolları, tunellər, körpülər, hava limanları, elektrik stansiyaları, su və kommunikasiya xətləri bölgənin gələcək iqtisadi inkişafı üçün əsas yaradır. Şəhər və kəndlərin baş planlar əsasında yenidən qurulması, müasir yaşayış komplekslərinin yaradılması, məktəb və xəstəxanaların inşası Böyük Qayıdışın infrastruktur əsaslarını formalaşdırır.

Ancaq məsələnin daha dərin tərəfi ondan ibarətdir ki, Qarabağın bərpası yalnız fiziki quruculuq prosesi deyil. Əsas hədəf burada davamlı iqtisadi və sosial həyatın yaradılmasıdır. İnsanların doğma yurdlarına qayıtdıqdan sonra işlə təmin olunması, sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olması, uşaqlarının təhsil alması və ailələrinin sosial rifahını təmin etməsi qayıdışın dayanıqlılığını müəyyən edən əsas amillərdir.

Məhz buna görə də Böyük Qayıdışın uğurunu yalnız tikilən evlərin və istifadəyə verilən obyektlərin sayı ilə qiymətləndirmək kifayət deyil. Burada əsas göstərici məskunlaşmanın davamlılığı, iqtisadi fəallığın artması və insanların bölgədə öz gələcəyini qurmaq imkanlarının genişlənməsidir. Bu məqsədlə yerli sahibkarlığın dəstəklənməsi, investisiyaların cəlb edilməsi, peşə hazırlığı və məşğulluq proqramlarının genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun iqtisadi potensialı bu baxımdan geniş imkanlar yaradır. Kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq, turizm, sənaye, alternativ enerji və logistika sahələrinin inkişafı regionun ölkə iqtisadiyyatına inteqrasiyasını sürətləndirə bilər. Xüsusilə yaşıl enerji layihələri və müasir şəhərsalma yanaşmaları Qarabağın gələcəkdə innovativ inkişaf modelinə malik region kimi formalaşması üçün zəmin yaradır.

Digər tərəfdən, Azərbaycanın regional nəqliyyat-kommunikasiya siyasətində Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yeni yolların çəkilməsi, dəmir yolu əlaqələrinin bərpası və beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarının inkişafı bölgənin iqtisadi imkanlarını genişləndirir. Zəngəzur istiqamətində kommunikasiyaların açılması perspektivi isə regional bağlantıların güclənməsi və iqtisadi əməkdaşlığın genişlənməsi baxımından mühüm məsələdir.

Bununla yanaşı, Böyük Qayıdışın qarşısında duran əsas çətinliklərdən biri mina təhlükəsidir. İşğal dövründə ərazilərin geniş şəkildə minalanması insanların təhlükəsizliyinə ciddi risk yaradır. Minalardan təmizləmə işlərinin davam etdirilməsi, yaşayış məntəqələrinin təhlükəsizliyinin təmin olunması və ərazilərin təsərrüfat fəaliyyəti üçün yararlı vəziyyətə gətirilməsi qayıdış prosesinin sürətinə birbaşa təsir göstərir.

Qarabağın dirçəlişində milli-mədəni irsin qorunması da xüsusi yer tutur. İşğal dövründə dağıdılmış tarixi abidələrin, məscidlərin, muzeylərin və mədəniyyət ocaqlarının bərpası yalnız memarlıq və tikinti işi deyil, xalqın tarixi yaddaşının qorunması məsələsidir. Şuşanın mədəniyyət mərkəzi kimi inkişaf etdirilməsi, burada beynəlxalq tədbirlərin keçirilməsi və şəhərin turizm imkanlarının genişləndirilməsi bu istiqamətdə görülən işlərin mühüm tərkib hissəsidir.

Böyük Qayıdışın mənəvi tərəfi də xüsusi vurğulanmalıdır. Uzun illər doğma torpaqlarından ayrı düşmüş insanların öz evlərinə qayıtması, ata-baba yurdlarında yeni həyat qurması tarixi ədalətin bərpasının sosial ifadəsidir. Bu qayıdış həm də gələcək nəsillərin Qarabağla bağlılığının gücləndirilməsi, milli yaddaşın və tarixi varisliyin qorunması baxımından əhəmiyyətlidir.

Bütün bunlarla yanaşı, müharibədən sonrakı dövrün əsas strateji məsələlərindən biri də regionda dayanıqlı sülhün təmin edilməsidir. Hərbi Qələbənin yaratdığı reallıqların uzunmüddətli sabitliyə çevrilməsi, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, kommunikasiyaların açılması və qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması Cənubi Qafqazın gələcək inkişafına təsir edən mühüm amillərdir. Azərbaycanın regional siyasətində iqtisadi əməkdaşlıq və nəqliyyat bağlantılarının inkişafı bu baxımdan xüsusi yer tutur.

Nəticə etibarilə, Vətən müharibəsi, Şuşa Bəyannaməsi və Böyük Qayıdış Azərbaycanın müasir tarixində vahid strateji xəttin üç əsas istiqamətidir. Birinci mərhələdə ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda mübarizə aparıldı, ikinci mərhələdə Azərbaycan-Türkiyə müttəfiqliyi yeni hüquqi-siyasi məzmun qazandı, üçüncü mərhələdə isə azad edilmiş torpaqlarda həyatın yenidən qurulması və dayanıqlı inkişafın təmin edilməsi əsas vəzifəyə çevrildi.

Bu proseslərin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, Azərbaycan hərbi uğurunu siyasi əməkdaşlıq, iqtisadi inkişaf və sosial quruculuqla tamamlayır. Qarabağın gələcəyi yalnız bərpa edilmiş şəhər və kəndlərlə deyil, burada yaradılacaq iqtisadi imkanlar, formalaşacaq sosial mühit və insanların təhlükəsiz yaşayışı ilə müəyyənləşəcək. Böyük Qayıdışın əsas uğuru da məhz bu torpaqlarda həyatın davamlı şəkildə canlanması olacaq.

Vətən müharibəsində qazanılan Zəfər Azərbaycanın tarixi iradəsini, Şuşa Bəyannaməsi strateji müttəfiqliyini, Böyük Qayıdış isə gələcək inkişaf hədəflərini ifadə edir. Qarabağın dirçəlişi bu üç istiqamətin real nəticələrinin bir araya gəldiyi yeni tarixi mərhələdir.

Azər Badamov
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin