Vətən müharibəsinin tarixi Zəfəri, Şuşa Bəyannaməsinin strateji əhəmiyyəti və Qarabağa Böyük Qayıdış

2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində keyfiyyətcə yeni mərhələnin əsasını qoydu. Bu müharibə uzun illər davam edən işğala son qoymaqla yanaşı, ölkəmizin regional və beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqeyini dəyişdirən, Cənubi Qafqazda yeni geosiyasi reallıqlar yaradan tarixi hadisə oldu. Azərbaycan xalqının milli iradəsi, dövlətin siyasi qətiyyəti və ordunun döyüş qabiliyyəti nəticəsində əldə edilən Qələbə müstəqillik tariximizin ən mühüm nailiyyətlərindən biri kimi qiymətləndirilir. Lakin bu Zəfərin əhəmiyyəti yalnız hərbi nəticələrlə məhdudlaşmır. Müharibədən sonrakı dövrdə Şuşa Bəyannaməsinin imzalanması, Azərbaycan-Türkiyə müttəfiqliyinin yeni strateji məzmun qazanması və Qarabağda Böyük Qayıdış prosesinin başlanması Qələbənin siyasi, diplomatik və sosial-iqtisadi müstəvidə davamını təmin edən əsas istiqamətlərə çevrildi.

Vətən müharibəsinin təhlili göstərir ki, Azərbaycanın əldə etdiyi nəticə uzun illər ərzində formalaşdırılan dövlət strategiyasının, hərbi quruculuğun, iqtisadi inkişafın və diplomatik fəaliyyətin məntiqi nəticəsi idi. Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra ərazi bütövlüyünün bərpasını dövlət siyasətinin əsas prioritetlərindən biri kimi müəyyənləşdirmişdi. Ölkənin iqtisadi gücünün artırılması, müasir ordu quruculuğu, beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqelərin möhkəmləndirilməsi və milli birliyin qorunması bu strateji məqsədin reallaşdırılmasına xidmət edirdi.

44 günlük müharibə zamanı Azərbaycan Ordusunun nümayiş etdirdiyi döyüş hazırlığı, müasir hərbi texnologiyalardan istifadə imkanları və əməliyyatların çevik təşkili müharibənin gedişinə ciddi təsir göstərdi. Eyni zamanda xalqın orduya verdiyi mənəvi dəstək, müxtəlif sosial təbəqələrin vahid məqsəd ətrafında birləşməsi milli həmrəyliyin real gücünü ortaya qoydu. Bu mənada Vətən müharibəsi yalnız cəbhədə aparılan mübarizə deyil, bütövlükdə dövlət və cəmiyyətin ortaq iradəsinin ifadəsi idi.

Noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi isə müharibənin siyasi və hərbi nəticələrini müəyyənləşdirən ən mühüm hadisələrdən biri oldu. Şuşanın coğrafi-strateji mövqeyi ilə yanaşı, onun Azərbaycan xalqının tarixi və mədəni yaddaşındakı yeri bu qələbəyə xüsusi məna verirdi. Şuşa Azərbaycan musiqisinin, ədəbiyyatının, incəsənətinin və milli-mənəvi dəyərlərinin mühüm mərkəzidir. Bu şəhərin azad edilməsi həm tarixi ədalətin bərpası, həm də milli kimliyin mühüm rəmzinin yenidən öz sahibinə qovuşması idi.

Şuşa Zəfərinin başqa bir mühüm tərəfi onun müharibədən sonrakı siyasi proseslərə təsiri ilə bağlıdır. Şəhərin azad olunması Azərbaycanın mövqelərini möhkəmləndirdi və müharibənin başa çatmasına aparan prosesdə həlledici rol oynadı. Bununla da Azərbaycan hərbi uğuru diplomatik və siyasi nəticələrlə möhkəmləndirmək üçün yeni mərhələyə qədəm qoydu.

Müharibədən sonrakı mərhələnin ən mühüm siyasi hadisələrindən biri 2021-ci il iyunun 15-də Azərbaycan və Türkiyə prezidentləri İlham Əliyev və Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən Şuşa Bəyannaməsinin imzalanması oldu. Bu sənəd iki ölkə arasında münasibətlərin müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldilməsini rəsmiləşdirməklə yanaşı, regional təhlükəsizlik arxitekturasında yeni əməkdaşlıq modelinin formalaşmasına təkan verdi.

Şuşa Bəyannaməsinin siyasi əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri artıq ənənəvi dostluq və qardaşlıq çərçivəsindən çıxaraq konkret strateji öhdəlikləri ehtiva edən müttəfiqlik münasibətləri səviyyəsinə yüksəlib. Sənəddə müdafiə və təhlükəsizlik, hərbi əməkdaşlıq, qarşılıqlı məsləhətləşmələr, iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat, kommunikasiya və humanitar sahələr üzrə əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Xüsusilə tərəflərdən birinin müstəqilliyinə, suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə qarşı təhdid yarandığı halda birgə məsləhətləşmələrin aparılması müddəası sənədin təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyətini artırır.

Bəyannamənin məhz Şuşada imzalanması isə tarixi rəmzi məna daşıyır. Bir zamanlar işğal altında olan, Azərbaycan xalqının milli-mənəvi yaddaşında xüsusi yer tutan şəhərin iki dövlət arasında müttəfiqlik sənədinin imzalandığı məkana çevrilməsi Zəfərdən sonra yaranmış siyasi reallıqların ifadəsi idi. Bu sənəd eyni zamanda Azərbaycanın regional əməkdaşlıq imkanlarının genişlənməsinə, Türkiyə ilə münasibətlərin institusional əsaslarının güclənməsinə xidmət edir.

Lakin qazanılmış hərbi və siyasi uğurların davamlı nəticələrə çevrilməsi üçün Qarabağda sosial-iqtisadi həyatın yenidən qurulması vacib idi. Bu baxımdan Böyük Qayıdış strategiyası müharibədən sonrakı Azərbaycanın qarşısında dayanan ən mühüm dövlət vəzifələrindən birinə çevrildi. Çünki ərazi bütövlüyünün bərpası ilə başa çatan bir mərhələ doğma torpaqların yenidən məskunlaşdırılması, iqtisadi potensialının hərəkətə gətirilməsi və insanların təhlükəsiz yaşayışının təmin olunması kimi daha geniş və uzunmüddətli vəzifələrin başlanğıcı idi.

2022-ci il noyabrın 16-da Birinci Dövlət Proqramının təsdiq edilməsi Böyük Qayıdışın sistemli şəkildə həyata keçirilməsi üçün mühüm institusional çərçivə yaratdı. Proqramın əsas məqsədi işğaldan azad edilmiş ərazilərdə dayanıqlı məskunlaşmanın, müasir infrastrukturun və iqtisadi fəaliyyətin təmin edilməsidir.

Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən quruculuq işlərinə yalnız tikinti və infrastruktur layihələri kimi yanaşmaq düzgün olmazdı. Bu proses, əslində, uzun illər münaqişənin ağır nəticələri ilə üzləşmiş ərazilərin yeni iqtisadi və sosial model əsasında inkişaf etdirilməsidir. Ağıllı şəhər və kənd konsepsiyalarının tətbiqi, alternativ enerji mənbələrindən istifadə, müasir yol-nəqliyyat şəbəkəsinin qurulması və rəqəmsal infrastrukturun yaradılması bölgənin gələcək inkişaf perspektivlərini müəyyənləşdirir.

Böyük Qayıdışın strateji mahiyyəti insanların doğma yurdlarına qayıtması ilə yanaşı, həmin ərazilərdə davamlı həyat şəraitinin formalaşdırılmasındadır. Məcburi köçkün ailələrinin evlə təmin olunması mühüm mərhələ olsa da, qayıdışın uğuru bununla yekunlaşmır. Yeni yaşayış məntəqələrində iş yerlərinin yaradılması, sahibkarlığın inkişafı, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin əlçatanlığı, sosial təminat mexanizmlərinin qurulması prosesin uzunmüddətli nəticələrini müəyyən edəcək.

Bu baxımdan Böyük Qayıdışın iqtisadi tərəfi xüsusi təhlil tələb edir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq, turizm, sənaye, energetika və logistika sahələrində əhəmiyyətli potensiala malikdir. Həmin potensialın reallaşdırılması üçün yalnız dövlət investisiyaları deyil, özəl sektorun iştirakı, yerli sahibkarlığın təşviqi və investisiya mühitinin genişləndirilməsi də vacibdir. Bölgədə iqtisadi fəallığın artması əhalinin məşğulluğunu təmin etməklə yanaşı, Qarabağın ölkə iqtisadiyyatına inteqrasiyasını sürətləndirə bilər.

Digər mühüm məsələ nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin bərpasıdır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda inşa edilən avtomobil və dəmir yolları, hava limanları, körpülər və tunellər bölgənin ölkənin digər iqtisadi mərkəzləri ilə əlaqəsini gücləndirir. Regional nəqliyyat marşrutlarının inkişafı isə Azərbaycanın beynəlxalq logistika imkanlarını genişləndirmək üçün əlavə perspektivlər yaradır. Bu prosesdə Zəngəzur istiqamətində kommunikasiyaların açılması məsələsi də regional iqtisadi əməkdaşlıq və bağlantılar baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Bununla belə, Böyük Qayıdışın qarşısında duran ciddi problemlərdən biri mina təhlükəsidir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə minaların və partlamamış hərbi sursatların mövcudluğu həm insanların təhlükəsizliyinə, həm də quruculuq layihələrinin həyata keçirilməsinə təsir göstərir. Ərazilərin minalardan təmizlənməsi, təhlükəsiz yaşayış mühitinin yaradılması və risklərin minimuma endirilməsi qayıdış prosesinin əsas şərtlərindəndir.

Qarabağın dirçəlişi yalnız iqtisadi və sosial infrastrukturun qurulması ilə də məhdudlaşmır. Tarixi-mədəni irsin qorunması, dağıdılmış abidələrin bərpası, məscidlərin, muzeylərin, teatrların və digər mədəniyyət ocaqlarının yenidən fəaliyyətə başlaması milli yaddaşın yaşadılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə Şuşanın mədəniyyət mərkəzi kimi inkişaf etdirilməsi Azərbaycanın tarixi-mədəni irsinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması üçün geniş imkanlar yaradır.

Burada diqqət çəkən digər məqam Qarabağa qayıdışın mənəvi və demoqrafik tərəfidir. Onilliklər ərzində doğma torpaqlarından ayrı düşmüş insanların öz evlərinə qayıtması, ailələrin yenidən öz kənd və şəhərlərində məskunlaşması, uşaqların həmin ərazilərdə təhsil alması yeni sosial həyatın formalaşmasına xidmət edir. Qarabağda daimi məskunlaşmanın təmin edilməsi bölgənin gələcəyini müəyyənləşdirən əsas amillərdəndir.

Bütün bu proseslər Azərbaycanın qarşısında yeni strateji vəzifələr qoyur. Müharibə dövründə əldə edilmiş hərbi üstünlüyün sülh, təhlükəsizlik və iqtisadi inkişafla möhkəmləndirilməsi, regionda əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsi və Qarabağın dayanıqlı inkişaf modelinə qovuşması dövlət siyasətinin mühüm istiqamətləridir. Bu mənada Vətən müharibəsi, Şuşa Bəyannaməsi və Böyük Qayıdış bir-birindən ayrı hadisələr deyil, eyni tarixi prosesin müxtəlif mərhələləridir.

Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasına yol açdı, Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan-Türkiyə strateji müttəfiqliyini yeni hüquqi-siyasi müstəviyə yüksəltdi, Böyük Qayıdış isə azad edilmiş torpaqlarda həyatın yenidən qurulmasını hədəflədi. Bu üç istiqamətin qarşılıqlı əlaqəsi Azərbaycanın müharibədən sonrakı inkişaf strategiyasının əsas məzmununu təşkil edir.

Nəticə etibarilə, Qarabağa qayıdış Azərbaycanın tarixində yalnız məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına dönməsi kimi deyil, həm də müharibədən sonrakı quruculuq, iqtisadi inkişaf və sosial transformasiya prosesi kimi qiymətləndirilməlidir. Əldə olunan Zəfərin uzunmüddətli nəticələrə çevrilməsi üçün bölgədə təhlükəsizliyin, məşğulluğun, sosial rifahın və iqtisadi dayanıqlılığın təmin olunması əsas prioritet olaraq qalır. Qarabağın dirçəlişi Azərbaycanın gələcək inkişafının, regional əməkdaşlıq imkanlarının və milli yaddaşının mühüm tərkib hissəsidir.

Vüqar İskəndərov
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin