Robotlar sinif otaqlarında: Təhsildə inqilab, yoxsa yeni çağırışlar?

Müasir dövrdə texnoloji inqilab təhsilin fundamentini də sarsıdır. Özəl məktəblərdə robotların müəllim kimi çıxış etməsi və dərslərin süni intellekt vasitəsilə fərdiləşdirilməsi artıq uzaq bir fantastika deyil, yaxın gələcəyin real strategiyasıdır. Lakin bu texnoloji sıçrayışın təhsilin mahiyyəti, sosial ədalət və insan psixologiyası üzərindəki təsirləri ciddi tənqidi sualları gündəmə gətirir.

Texnoloji üstünlük var təbii ki, fərdiləşdirilmiş təhsilin yeni dövrü başlayır ,robotların və Sİ-nin təhsilə cəlb edilməsinin ən böyük arqumenti fərdiləşdirmədir. Ənənəvi sinif sistemində müəllim bir proqramla 30 şagirdə eyni anda yanaşmaq məcburiyyətindədir. Süni intellekt isə hər bir şagirdin öyrənmə sürətini, maraq dairəsini və zəif nöqtələrini saniyələr içində analiz edərək ona xüsusi "öyrənmə marşrutu" təqdim edə bilir. Bu, potensialın maksimum dərəcədə üzə çıxarılması üçün unikal fürsətdir. Robotlar isə bitmək bilməyən səbri və sənaye standartlarında dəqiqliyi ilə texniki biliklərin (məsələn, riyaziyyat, proqramlaşdırma) ötürülməsində effektiv alət ola bilər.

Tənqidi baxsaq isə insan faktoru və emosional zəkadan imtina halına keçirik.
Lakin təhsil yalnız məlumatın ötürülməsi (data transfer) deyil; o, həm də bir şəxsiyyət formalaşdırma prosesidir. Burada bir neçə fundamental boşluq müşahidə olunur.
Emosional və sosial inkişafa təsiri:
Müəllim təkcə bilik mənbəyi deyil, həm də bir rol modelidir. Robotlar empatiya qura bilməz, şagirdin gözlərindəki həvəssizliyi və ya daxili sıxıntını hiss edə bilməz. İnsan müəllim şagirdə motivasiya verə, onu ruhlandıra və ya mənəvi dəyərləri aşılaya bilər. Süni intellekt əsaslı dərslər şagirdi "izolyasiya olunmuş intellekt"ə çevirə bilər ki, bu da sosial bacarıqların və kollektiv iş ruhunun zəifləməsinə səbəb olar.

Təhsilin "Kommersiallaşması" və sosial bərabərsizlik prinsipi ilə baxsaq isə bu yeniliyin əsasən "özəl məktəblərdə" tətbiq olunacağı faktı, təhsilin bir luksa çevrilməsi riskini artırır. Əgər yüksək texnoloji təhsil yalnız varlı təbəqə üçün əlçatan olarsa, bu, cəmiyyətdə "rəqəmsal kənarlaşma" yaradacaq. Bir tərəfdə robotlarla şəxsiyyəti optimallaşdırılmış uşaqlar, digər tərəfdə isə köhnə üsullarla təhsil alan kütlələr arasında dərin bir intellektual uçurum yaranması qaçılmazdır.

Məntiqi və yaradıcı düşüncənin "Alqoritmik Tələsi" məsələsi yaranır, yanı ki süni intellekt mövcud məlumatlar əsasında cavab verir. Əgər təhsil tamamilə bu alqoritmlərə güvənsə, növbəti nəsil yalnız "düzgün cavabı tapmağı" öyrənəcək, lakin "sual verməyi" və ya "mövcud olmayanı xəyal etməyi" unuda bilər. Yaradıcılıq çox vaxt məntiqi qaydalardan kənara çıxdıqda yaranır; alqoritmik təhsil isə şagirdi məhz qaydaların çərçivəsində saxlamalıdır.

Nəticə etibarilə belə bir təzad yaranır inteqrasiya, yoxsa əvəzetmə?
Robotların və süni intellektin təhsilə daxil edilməsi qarşısı alına bilməz bir prosesdir, lakin bu, müəllimin əvəzedicisi deyil, köməkçisi olmalıdır. Texnologiya texniki və metodoloji dəqiqlik üçün istifadə edilməli, insan müəllim isə mentorluq, etik dəyərlər, yaradıcılıq və emosional dəstək kimi "insanlara xas" sahələrə fokuslanmalıdır.

Əgər biz təhsilin texnoloji alətlərlə insan ruhunu bir balans daxilində birləşdirə bilməsək, gələcəyin uşaqları çox bilən, lakin çox az hiss edən "bioməkanlı alqoritmlər" olaraq böyüyəcəklər. Təhsilin məqsədi proqram təminatı hazırlamaq deyil, insan formalaşdırmaqdır.

Fərid Musayev
Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Təşkilatları Assosiasiyası" İctimai Birliyinin eksperti,
Xəzər Universitetinin İT departament rəhbəri

Telegramda izləyin