Uşaqları həyata hazırlamaq hər məzmunu onlara təqdim etmək demək deyil

Uşaqları üçün kitab seçən valideynlərin əsas arzusu övladlarının yaxşı oxuması, gözəl sözlər öyrənməsi, mənəvi dünyasının zənginləşməsi və sağlam düşüncəli insan kimi yetişməsidir. Valideyn kitab alarkən onun səhifələrində yalnız nağıl, şeir və mahnı deyil, həm də uşağın yaşına uyğun sözlər, düşüncələr və dəyərlər axtarır. Çünki kitab uşağın dünyanı tanımağa başladığı ilk mənəvi ünvanlardan biridir. Uşaq oxuduğu hər ifadənin mənasını tam anlamasa belə, həmin sözlər yaddaşında qalır və dünyagörüşünün formalaşmasına təsir göstərir.
Son günlər "Qanun" nəşriyyatının çap etdiyi "Nağıllar və qaravəllilər" kitabında yer alan bəzi ifadələrin valideynlər arasında narazılıq yaratması ciddi müzakirələrə səbəb olub. Sosial şəbəkələrdə yayılan məlumatlara görə, kitabda uşaqlar üçün uyğunluğu mübahisə doğuran ifadələr yer alıb. Nəşriyyatın direktoru Şahbaz Xuduoğlu isə məsələyə münasibət bildirərkən uşaqları real həyatdan təcrid olunmuş şəkildə böyütməyin düzgün olmadığını vurğulayıb.
Əslində, mübahisənin mahiyyətini düzgün müəyyənləşdirmək lazımdır. Söhbət uşaqların həyatda baş verən hadisələrdən xəbərsiz böyüdülməsindən getmir. Əsas məsələ onların yaşına, psixoloji inkişafına və mənəvi hazırlığına uyğun məzmunla tanış edilməsidir. Bu iki yanaşma arasında ciddi fərq var və həmin fərqi görməməzliyə vurmaq olmaz.

Uşağı real həyata hazırlamaq onun qarşısına çıxan hər ifadəni olduğu kimi qəbul etdirmək demək deyil. Həyatda kobudluq da var, zorakılıq da, əxlaqi baxımdan mübahisəli davranışlar da. Ancaq uşağın bütün bunlarla mümkün qədər erkən qarşılaşmasını onun həyata hazırlanmasının əsas şərti saymaq doğru deyil. Əksinə, valideynin, müəllimin və uşaq ədəbiyyatının vəzifəsi uşağa yaşına uyğun şəkildə doğru ilə yanlışı ayırmağı öyrətməkdir.
Şahbaz Xuduoğlunun fikirlərində müzakirəyə açıq məqamlar var. Xalq ədəbiyyatında, qədim mahnılarda, qaravəllilərdə və digər folklor nümunələrində müasir oxucuya qəribə, hətta qəbuledilməz görünə bilən ifadələrə rast gəlmək mümkündür. Folklor xalqın yalnız gözəl arzularını, qəhrəmanlıq tarixini və mənəvi dəyərlərini deyil, müxtəlif dövrlərin məişətini, düşüncə tərzini, münasibətlərini və ziddiyyətlərini də əks etdirir.
Bu baxımdan folklor nümunələrini araşdırmaq, toplamaq və nəşr etmək vacibdir. Lakin tarixi irsin qorunması ilə onun uşaqlara hansı formada təqdim edilməsi eyni məsələ deyil.
Əgər bir ifadə xalq yaradıcılığının tarixi nümunəsidirsə, bu, onun hər yaş qrupu üçün nəzərdə tutulan kitabda heç bir izah və redaktə olmadan təqdim edilməli olduğu anlamına gəlmir. Belə mətnlər yaş göstəricisi ilə nəşr oluna, müvafiq şərhlərlə müşayiət edilə və ya böyüklər üçün nəzərdə tutulan folklor toplularında yer ala bilər. Məqsəd tarixi irsi gizlətmək deyil, onu oxucuya düzgün təqdim etməkdir.
Digər tərəfdən, mübahisəli ifadənin əvvəlki nəşrdən götürülməsi də məsuliyyət məsələsini aradan qaldırmır. Kitab yenidən çap edilirsə, onun məzmunu, dili, təqdimat forması və hədəf auditoriyası nəzərdən keçirilməlidir. Bu, nəşriyyatın peşəkar məsuliyyətinin bir hissəsidir.
Əvvəllər çap olunmuş hər hansı mətnin olduğu kimi təkrar nəşri mütləq zərurət deyil. Zaman dəyişir, oxucuların ehtiyacları yenilənir, uşaqların ədəbiyyatla tanışlıq üsulları fərqlənir. Nəşriyyatlar da bu dəyişiklikləri nəzərə almalıdırlar.
Burada daha bir vacib məqam var: kitabın hansı bölmədə satılması ilə onun hansı auditoriya üçün uyğun olması arasında fərq qoyulmalıdır. Şahbaz Xuduoğlunun açıqlamasında kitabın uşaq ədəbiyyatı bölməsindən götürülməsi məsələsinə də toxunulub. Əgər kitab uşaqlar üçün nəzərdə tutulmayıbsa, bu, üz qabığında, annotasiyasında və satış təqdimatında aydın şəkildə göstərilməlidir. Oxucu kitabın adı və təqdimatı əsasında onun məzmunu barədə düzgün təsəvvür əldə edə bilməlidir. Övladı üçün kitab alan valideynin bu məsələdə məlumatlandırılması xüsusilə vacibdir.
Məsələnin başqa tərəfi də var. Valideynlərin narahatlığını dərhal senzura tələbi kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Hər irad senzura deyil, hər sual da ədəbiyyata müdaxilə sayılmır. Valideynin övladına aldığı kitabın məzmunu ilə maraqlanması onun təbii hüququdur.
Eyni zamanda, hər mübahisəli ifadənin qalmaqala çevrilməsi, kontekstdən çıxarılması və bütöv bir folklor nümunəsinin dəyərsiz elan edilməsi də doğru yanaşma deyil. Belə məsələlərdə emosiyalardan daha çox məzmun, yaş xüsusiyyətləri və redaktə prinsipləri əsas götürülməlidir.
Əsas sual yalnız hansı sözün çap olunub-olunmaması ilə məhdudlaşmamalıdır. Uşaqlar üçün hazırlanan kitabların məzmununu kim və hansı meyarlarla müəyyənləşdirir? Bu meyarlar aydındırmı? Redaktor mətnə hansı məsuliyyətlə yanaşır? Nəşriyyat hədəf auditoriyasını müəyyənləşdirərkən uşaqların yaş xüsusiyyətlərini nəzərə alırmı? Bunlar cavablandırılmalı olan peşəkar suallardır.
Folklor bizim yaddaşımızdır. Onu qorumaq, toplamaq, araşdırmaq və gələcək nəsillərə çatdırmaq lazımdır. Ancaq mədəni irsə hörmət onun məzmununu müzakirədən kənarda saxlamaq demək deyil. Əksinə, irsimizə ciddi yanaşırıqsa, onun hər nümunəsini tarixi konteksti, məzmunu və təqdimat məqsədi ilə birlikdə qiymətləndirməliyik. Uşaqlar üçün hazırlanan nəşrlərdə isə bu məsuliyyət daha da artır.
Şahbaz Xuduoğlunun uşaqları real həyata hazırlamaq barədə fikri ilə mübahisə etmək olar. Ancaq bir həqiqəti də qəbul etməliyik: uşaqları həyatdan qorumaqla onları həyatdan təcrid etmək eyni şey deyil. Eynilə, uşaqları həyata hazırlamaqla onları yaşlarına uyğun olmayan məzmunla vaxtından əvvəl qarşılaşdırmaq da eyni məna daşımır.
Uşağa həqiqəti göstərmək lazımdır, amma bunu onun anlaya biləcəyi dildə və yaşına uyğun şəkildə etmək vacibdir. Kitabın gücü də məhz bundadır. O, uşağa dünyanı tanıtmaqla yanaşı, həmin dünyada necə düşünməyi, seçim etməyi və insan olmağı da öyrədir.
Nəşriyyatın məsuliyyəti kitab çap edib satmaqla bitmir. Valideynin məsuliyyəti övladına kitab almaqla məhdudlaşmır. Redaktorun işi isə yalnız mətnin dilini yoxlamaqdan ibarət deyil. Uşaqların mənəvi və intellektual inkişafına xidmət edən hər bir kitabın arxasında bu məsuliyyətlərin hamısı dayanır.
Çünki uşaqlarımızı real həyata hazırlamaq istəyiriksə, ilk növbədə onlara təqdim etdiyimiz sözlərə, mətnlərə və dəyərlərə məsuliyyətlə yanaşmalıyıq. Uşağın dünyasını genişləndirmək lazımdır, amma bu, hər məzmunu fərq qoymadan onun dünyasına daxil etmək hesabına olmamalıdır.

Şəmsi Qoca -təhsil eksperti

Telegramda izləyin