İranın təhsil sisteminin qaranlıq üzü: Repressiyalar, həbslər, boğulan azadlıqlar - TƏHLİL

İranda qadın və qızların təhsil hüquqlarının məhdudlaşdırılması, məcburi hicab qaydalarının sərtləşdirilməsi və universitetlərdə təhlükəsizlik nəzarətinin gücləndirilməsi ölkənin təhsil sisteminin acı reallıqlarıdır. Qadınların geyimlərinə və ictimai mövqelərinə görə təzyiqlərə məruz qalması, bəzi hallarda dərslərdən uzaqlaşdırılması və etirazlarına görə təqib edilməsi İranın təhsil siyasətində insan hüquqlarının qorunması ilə bağlı sistemli problemlərin mövcudluğunu göstərir.

Dünya Bankının məlumatlarına əsasən, 2022-ci ildə İranda qadınların ali təhsil üzrə ümumi iştirak göstəricisi 59,1 faiz təşkil edib. Lakin bu rəqəm qadınların təhsil müəssisələrində sərbəst və bərabər hüquqlarla fəaliyyət göstərdiyi anlamına gəlmir. Təhsilə çıxış imkanlarının mövcudluğu ilə həmin hüququn maneəsiz həyata keçirilməsi fərqli məsələlərdir.

İran qanunvericiliyinə əsasən, qadınlar və qızlar ictimai yerlərdə, o cümlədən məktəb və universitetlərdə məcburi hicab qaydalarına riayət etməlidirlər. Bu tələblərin pozulması bəzi hallarda tələbələrin təhsil müəssisələrinə buraxılmaması, intizam tədbirlərinə məruz qalması və dərslərdən kənarlaşdırılması ilə nəticələnir.

Məcburi hicab siyasəti qadınların təhsil hüququnu məhdudlaşdırır

2026-cı il oktyabrın 20-də yayılan məlumatlara görə, Tehran, Şərif, Şəhid Behişti, Xarəzmi, Əllamə Təbatəbai və İran Elm və Texnologiya universitetlərində qadın tələbələrin geyiminə nəzarət gücləndirilib.

Tələbə təşkilatlarının məlumatlarına əsasən, təhlükəsizlik əməkdaşları bəzi qızların vəsiqələrini müsadirə edir, onları universitetlərə buraxmır və təhqiramiz davranışlara yol verirlər. İran Elm və Texnologiya Universitetində nəzarətin hətta tələbələrin topuqlarının görünməsinə qədər genişləndirildiyi bildirilir.

Tehran Universitetinin rəhbəri Məhəmməd Hüseyn Ümid isə oktyabrın 19-da tələbələrin geyim qaydalarına nəzarətlə bağlı xüsusi işçi qrupunun yaradıldığını açıqlayıb.

Bu hallar göstərir ki, İranın bəzi ali təhsil müəssisələrində tələbələrin akademik fəaliyyətindən daha çox onların geyiminə nəzarət ön plana çıxır. Universitetə qəbul olunmuş tələbənin yalnız baş örtüyü örtmədiyinə görə dərslərə buraxılmaması təhsil hüququnun həyata keçirilməsinə birbaşa maneə yaradır.

Problemin mahiyyəti hicab qaydalarının mövcudluğu ilə məhdudlaşmır. Əsas məsələ həmin qaydaların qadınlara qarşı məcburetmə mexanizminə çevrilməsi və təhsil imkanlarının məhdudlaşdırılması üçün istifadə edilməsidir. Tələbənin saçının və ya topuğunun görünməsinin intizam pozuntusu kimi qiymətləndirilməsi elmi fəaliyyətin məqsədləri ilə əsaslandırılması çətin olan yanaşmadır.

Belə təcrübə yalnız ayrı-ayrı tələbələrin hüquqlarına təsir etmir, həm də universitetlərdə sərbəst və təhlükəsiz təhsil mühitinin formalaşmasına mane olur.

Məhsa Əmininin ölümü və etirazların zorakılıqla yatırılması

İranda məcburi hicab siyasətinin ağır nəticələrini göstərən ən mühüm hadisələrdən biri 22 yaşlı Məhsa Əmininin ölümüdür.

Əmini 2022-ci il sentyabrın 13-də Tehranda hicab qaydalarını pozmaqda ittiham edilərək əxlaq polisi tərəfindən saxlanılıb. O, təcridxanaya aparılandan bir müddət sonra komaya düşüb, 3 gün sonra isə xəstəxanada ölüb. Məhsa Əmininin təcridxanada məruz aldığı zorakılıq və işgəncələr nəticəsində dünyasını dəyişdiyi ölkədə kəskin etirazlara səbəb olmuşdu.

BMT-nin müstəqil faktaraşdırıcı missiyası 2024-cü ildə Əmininin ölümünün dövlət orqanlarının nəzarətində məruz qaldığı fiziki zorakılıq nəticəsində baş verdiyini müəyyənləşdirib. İran hakimiyyəti isə bu nəticəni rədd edib.

Hadisədən sonra ölkədə başlayan "Qadın, Həyat, Azadlıq" etirazlarına məktəbli qızlar və universitet tələbələri də qoşulublar. Qadınların bir hissəsi məcburi hicaba etiraz olaraq baş örtüklərini çıxarıb.

BMT missiyasının məlumatlarına əsasən, etirazların yatırılması zamanı 551 nəfərədək insan öldürülüb. Onların arasında azı 49 qadın, 68 uşaq olub. Araşdırmalarda qanunsuz həbslər, işgəncə və cinsi zorakılıq halları da sənədləşdirilib.

İran hakimiyyəti etirazlar zamanı ictimai asayişin pozulmasını, təhlükəsizlik əməkdaşlarının öldürülməsini və dövlət əmlakına ziyan vurulmasını əsas gətirib.

Lakin ictimai asayişin qorunması dinc nümayişçilərə qarşı qeyri-mütənasib güc tətbiqini əsaslandıra bilməz. Dövlətin təhlükəsizliyi təmin etmək vəzifəsi vətəndaşların həyatını, şəxsi toxunulmazlığını və sərbəst toplaşmaq hüququnu qorumaq öhdəliyini aradan qaldırmır.

Məhsa Əmininin ölümü və sonrakı repressiyalar məcburi hicab siyasətinin yaratdığı problemlərin yalnız qadınların geyim seçimi ilə məhdudlaşmadığını nümayiş etdirib. Bu hadisələr dövlətin məcburetmə mexanizmlərinin tətbiqi zamanı insan hüquqlarının pozulmasının nə qədər ağır nəticələr doğura biləcəyini göstərir.

Universitetlərdə təhlükəsizlik nəzarəti və akademik azadlığın pozulması

İranın ali təhsil müəssisələrində fəaliyyət göstərən "Hərasat" təhlükəsizlik bölmələrinin tələbələrin gündəlik həyatına müdaxiləsi də ciddi problemlərdən biridir.

Tələbə mənbələrinin məlumatlarına görə, bəzi universitetlərdə gənclər hicab qaydalarına əməl etmədiklərinə və etirazlarda iştiraka görə sorğu-suala çəkilir, intizam komissiyalarına çağırılır və dərslərdən uzaqlaşdırılırlar.

2026-cı il sentyabrın 8-də İranın ali rəhbərinin universitetlərdəki nümayəndəliyinin rəsmisi Səid Kərəmi məcburi hicab qaydalarının tətbiqinə dair yeni təlimat hazırlandığını bildirib.

İran hakimiyyəti daha sərt cəzalar nəzərdə tutan "İffət və hicab" qanununun tətbiqini təxirə salsa da, mövcud məcburi hicab tələbləri qüvvədə qalır. Universitetlərdə yayılan son məlumatlar həmin qaydaların inzibati nəzarət vasitəsilə tətbiqinin davam etdiyini göstərir.

Burada əsas problem təhlükəsizlik strukturlarının mövcudluğu deyil, onların səlahiyyətlərinin tələbələrin şəxsi seçimlərinə və dinc etirazlarına müdaxilə məqsədilə istifadə olunmasıdır. Universitetlərdə təhlükəsizliyin təmin edilməsi zəruri olsa da, bu fəaliyyət akademik azadlığın məhdudlaşdırılmasına səbəb olmamalıdır.

Tələbələrin fərqli düşüncələrinə və ictimai mövqelərinə görə intizam tədbirləri ilə üzləşməsi elmi mühitdə sərbəst müzakirə imkanlarını zəiflədir. Belə şəraitdə gənclər fikirlərini ifadə etməkdən çəkinə, universitetlər isə müstəqil düşüncənin inkişaf etdiyi məkan olmaq funksiyasını tam yerinə yetirə bilməyə bilərlər.

Bununla yanaşı, ayrı-ayrı universitetlərdə qeydə alınan hadisələri bütün ali təhsil müəssisələrinə eyni dərəcədə şamil etmək düzgün olmazdı. Lakin bir neçə aparıcı universitetdə oxşar məhdudiyyətlər barədə məlumatların yayılması problemin daha geniş araşdırılmasını zəruri edir.

İranın təhsil sistemindəki mövcud problemlər göstərir ki, qadınların ali təhsildə iştirak göstəricilərinin yüksək olması onların fundamental hüquqlarının tam təmin edildiyini sübut etmir. Təhsil almaq hüququ yalnız universitetə qəbul olunmaqdan deyil, həm də həmin müəssisədə ayrı-seçkiliyə məruz qalmadan və əsassız məhdudiyyətlərlə üzləşmədən təhsilini davam etdirmək imkanından ibarətdir.

Məcburi hicab qaydalarının tətbiqi zamanı tələbələrin dərslərdən uzaqlaşdırılması, etirazçıların təqib edilməsi və təhlükəsizlik strukturlarının akademik mühitə müdaxiləsi İranın təhsil siyasətində həllini gözləyən ciddi problemlərdir.

Nəticə etibarilə, İranın təhsil sisteminin inkişafı yalnız statistik göstəricilərin yaxşılaşdırılması ilə qiymətləndirilə bilməz. Qadınların təhsil hüquqlarının qorunması, fikir və ifadə azadlığının təmin edilməsi, tələbələrə qarşı qeyri-mütənasib məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması da bu inkişafın əsas meyarları olmalıdır.

Məhsa Əmininin ölümü və etirazların yatırılması zamanı qeydə alınan ağır hüquq pozuntuları göstərir ki, qadınların şəxsi seçimlərinə dövlət müdaxiləsinin sərhədləri müəyyənləşdirilmədikdə bunun nəticələri təhsil sahəsindən kənara çıxaraq bütövlükdə cəmiyyətin fundamental hüquqlarına təsir göstərə bilər.

Telegramda izləyin