Qarabağın Yenidən İnteqrasiyası: Süni İntellektlə "Ağıllı" İnteqrasiya və İnkişaf İmkanları

"Dövlətimizin Qarabağ regionunun bərpa və inkişaf prosesində süni intellekt (Sİ) texnologiyalarından strateji şəkildə istifadə etməsi regionun yalnız yenidən qurulmasına deyil, gələcəkdə dünyanın ən müasir və "ağıllı" məkanlarından birinə çevrilməsinə imkan yarada bilər".

Bunu BiG.AZ-a açıqlamasında Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Təşkilatları Assosiasiyası" İctimai Birliyinin eksperti, Xəzər Universitetinin İT departament rəhbəri Fərid Musayev bildirib.

O, qeyd edib ki, Azərbaycan Qarabağ ərazilərinin bərpasını həyata keçirərkən yalnız fiziki infrastrukturun qurulmasını deyil, rəqəmsal və intellektual infrastrukturun inkişafını da prioritet istiqamətlərdən biri kimi nəzərdən keçirə bilər. Süni intellekt texnologiyalarının bu prosesə inteqrasiyası regionun inkişafını sürətləndirə və gələcək nəsil şəhərlərin formalaşdırılması üçün yeni imkanlar yarada bilər:

"Süni intellekt xüsusilə böyük həcmdə məlumatların emal edildiyi və davamlı monitorinq tələb edən sahələrdə effektiv həllər təqdim edə bilər. Qarabağda da bir sıra istiqamətlərdə Sİ texnologiyalarından istifadə geniş imkanlar yarada bilər.

Regionun kənd təsərrüfatı potensialından daha səmərəli istifadə üçün süni intellekt əsaslı aqrotexnologiyaların tətbiqi mümkündür. Dronlar, sensorlar və Sİ modelləri vasitəsilə torpağın vəziyyətinin monitorinqi, suvarmanın optimallaşdırılması, məhsuldarlığın proqnozlaşdırılması və bitki xəstəliklərinin erkən aşkarlanması həyata keçirilə bilər. Bu texnologiyalar kənd təsərrüfatında resurslardan daha səmərəli istifadə etməyə və məhsuldarlığın artırılmasına şərait yarada bilər.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda "yaşıl enerji" layihələrinin inkişafı fonunda süni intellekt enerji sistemlərinin idarə edilməsində də mühüm rol oynaya bilər. Sİ enerji istehsalı ilə istehlakı arasında optimal balansın qurulmasına, tələbatın əvvəlcədən proqnozlaşdırılmasına və enerji itkilərinin azaldılmasına kömək edə bilər. Bu isə enerji sistemlərinin daha çevik və səmərəli idarə olunmasına imkan verər.

Regionda yeni yolların və dəmir yolu xətlərinin istifadəyə verilməsi logistika imkanlarını genişləndirir. Bu infrastrukturun idarə edilməsində Sİ əsaslı trafik sistemlərindən, marşrutların optimallaşdırılması və yük axınının proqnozlaşdırılması texnologiyalarından istifadə mümkündür. Gələcəkdə bu cür həllər yük və sərnişin axınlarının daha səmərəli idarə olunmasına və regionun logistika potensialının artırılmasına töhfə verə bilər.

Süni intellektin strateji istifadəsi dövlət idarəçiliyində də bir sıra üstünlüklər yarada bilər. İlk növbədə, resurslardan daha səmərəli istifadə mümkündür. Tikinti, su, enerji və torpaq resurslarının Sİ əsaslı proqnozlar əsasında idarə olunması xərclərin optimallaşdırılmasına və resurs itkilərinin azaldılmasına kömək edə bilər.

Digər istiqamət "ağıllı şəhər" konsepsiyasıdır. Şuşa, Xankəndi və digər yaşayış məntəqələrində süni intellekt əsaslı kommunal xidmətlər, rəqəmsal dövlət xidmətləri, təhlükəsizlik və şəhər idarəetməsi sistemlərinin tətbiqi daha müasir yaşayış mühitinin formalaşdırılmasına şərait yarada bilər.

Qarabağın gələcək inkişafı yalnız aqrar və ya sənaye zonası kimi deyil, eyni zamanda texnologiya və innovasiya məkanı kimi də nəzərdən keçirilə bilər. Regionda texnoparkların, startap mərkəzlərinin və rəqəmsal innovasiya məkanlarının yaradılması beynəlxalq investisiyaların cəlb olunmasına və yüksək texnologiyalar sahəsində yeni iş yerlərinin formalaşmasına imkan verə bilər. Bu baxımdan süni intellekt texnologiyaları iqtisadi diversifikasiyanın əsas istiqamətlərindən birinə çevrilə bilər.

Süni intellektin böyük məlumatların (Big Data) təhlili imkanlarından istifadə etməklə regionun iqtisadi və sosial inkişafı ilə bağlı müxtəlif ssenarilər modelləşdirilə bilər. Əhali dinamikası, nəqliyyat axını, enerji istehlakı, su resursları, iqtisadi aktivlik və digər göstəricilərin təhlili dövlət qurumlarına qərarların daha dəqiq və çevik qəbul edilməsində kömək edə bilər. Bu yanaşma uzunmüddətli planlaşdırmada risklərin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsinə və mövcud resursların daha səmərəli bölüşdürülməsinə imkan yarada bilər.

Qarabağın gələcək inkişafında bərpa prosesinin rəqəmsal izinin yaradılması da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Şəhərlərin və əsas infrastruktur obyektlərinin "rəqəmsal əkizlərinin" yaradılması onların real mühitdəki fəaliyyətinin əvvəlcədən modelləşdirilməsinə imkan verə bilər. Bu texnologiyadan müxtəlif tikinti və infrastruktur qərarlarının mümkün nəticələrini əvvəlcədən qiymətləndirmək üçün istifadə oluna bilər.

Bununla yanaşı, infrastrukturun rəqəmsallaşması kibertəhlükəsizlik məsələlərini də ön plana çıxarır. Sİ əsaslı idarəetmə sistemlərinin kiberhücum və digər rəqəmsal təhdidlərdən qorunması üçün müasir təhlükəsizlik mexanizmlərinin yaradılması vacibdir. Rəqəmsal infrastrukturun genişlənməsi ilə paralel olaraq onun təhlükəsizliyi də təmin edilməlidir.

Digər mühüm istiqamət təhsil və insan kapitalının inkişafıdır. Süni intellekt və proqramlaşdırma üzrə təhsil mərkəzlərinin yaradılması regionda yeni insan kapitalının formalaşmasına kömək edə bilər. Bu, yerli əhalinin yeni iqtisadi imkanlara uyğunlaşmasını sürətləndirə və yüksək texnologiyalar sahəsində kadr potensialının yaranmasına şərait yarada bilər.

Nəticə etibarilə, süni intellekt Qarabağın gələcək inkişafında sadəcə texnoloji alət kimi deyil, iqtisadi və sosial transformasiyanı sürətləndirən vasitə kimi nəzərdən keçirilə bilər. Regionda Sİ texnologiyalarının ağıllı kənd təsərrüfatından enerjiyə, nəqliyyatdan şəhər idarəçiliyinə, təhsildən kibertəhlükəsizliyə qədər müxtəlif sahələrə inteqrasiyası Qarabağın müasir texnologiyalar əsasında inkişafına imkan yarada bilər.

Əsas məqsəd yalnız "ağıllı şəhərlər" qurmaq deyil, rəqəmsal texnologiyaların, insan kapitalının və innovativ iqtisadiyyatın bir-birini tamamladığı yeni regional inkişaf modeli formalaşdırmaqdır. Bu baxımdan süni intellekt Qarabağın dünya iqtisadiyyatına və texnoloji inkişaf proseslərinə inteqrasiyasında mühüm rol oynaya bilər".

Telegramda izləyin