Valideynlərin bu sözləri uşağın özünəinamını sarsıdır - Psixoloq xəbərdarlıq etdi

"Mən kifayət qədər yaxşı deyiləm", "Məndə heç nə alınmayacaq", "Mən başqalarından pisəm" - belə düşüncələr uşaqda onların haradan qaynaqlandığını özü izah etməyi öyrənməzdən xeyli əvvəl yarana bilər. Özünəinam tədricən formalaşır. Buna məktəb, dostlar, uğurlar və uğursuzluqlar, xarici görünüş, sosial şəbəkələr və bir çox başqa amillər təsir edir.

Lent.az xarici mediaya istinadən xəbər verir ki, uşaq özü haqqında ilk təsəvvürü məhz ona ən yaxın olan böyüklərlə münasibətlərdə qazanır. Geştalt-terapevt, tanınmış bloqer və bizneslə məşğul olan ana Lyubov Rudnitskaya açıqlamasında valideynlərin sözlərinin, səhvlərə reaksiyasının, tərif üsulunun, tənqidin və hətta böyüklərin uşağı necə dinləməsinin onun daxili səsini tədricən necə formalaşdıra biləcəyindən danışıb.

Özünəinam əslində nədir?

Özünəinam sadəcə "Mən yaxşıyam, yoxsa pis?" sualının cavabı deyil.

Bu, insanın öz dəyərini daha geniş şəkildə hiss etməsidir: insan özünü nə dərəcədə qəbul edir, imkanlarına inanırmı, səhvlərə necə reaksiya verir, kömək istəməyə özünə icazə verirmi və uğursuzluqla üzləşdikdə "məndə nəsə qaydasında deyil" nəticəsinə gəlmədən bunun öhdəsindən gələ bilirmi?

Sağlam özünəinam uşağın daim özünə əmin olması demək deyil. Əksinə, sağlam özünəinamı olan uşaq da narahat ola, qorxa, məğlub ola, pis qiymət ala və ya rədd cavabı eşidə bilər. Lakin onun daxilində tədricən vacib bir dayaq formalaşır:

"İndi məndə alınmadı, amma bu, mənim uğursuz olduğum demək deyil". Uşaq özünü əhəmiyyətli böyüklərin gözü ilə görməyi öyrənir Kiçik uşağın özünün necə biri olduğunu müstəqil müəyyənləşdirmək üçün hələ kifayət qədər həyat təcrübəsi yoxdur. Buna görə də o, əsasən valideynlərinin reaksiyalarına əsaslanır.

Əgər böyük tez-tez:

"Bir də cəhd edə bilərsən"

deyirsə, uşaq tədricən çətinlikləri öyrənmə prosesinin bir hissəsi kimi qəbul etməyi öyrənir.

Əgər o, mütəmadi olaraq:

"Bunu sənə neçə dəfə izah etmək olar?",

"Yenə hər şeyi korladın",

"Başqa uşaqlar bacarır, sən isə yox"

kimi sözlər eşidirsə, çətinlikləri öz bacarıqsızlığının sübutu kimi qəbul etməyə başlaya bilər.

Xüsusilə təkrarlanan mesajlar mühüm rol oynayır. Bir dəfə deyilən sərt ifadə çətin ki, uşağın bütün həyatını müəyyən etsin. Amma illərlə davam edən eyni ünsiyyət tərzi onun daxili dialoqunun bir hissəsinə çevrilə bilər.

Tərif də müxtəlif ola bilər

İlk baxışdan elə görünə bilər ki, uşağı nə qədər çox tərifləsən, onun özünəinamı bir o qədər yüksək olar. Amma daim "Sən ən ağıllısan!", "Sən dahisən!" və ya "Sən həmişə ən yaxşısan!" demək mütləq daxili özünəinam yaratmır.

Bəzən uşaq ən yaxşı ola bilməyəcəyi vəziyyətlərdən qorxmağa başlayır. Buna görə uşağı daim qiymətləndirmək əvəzinə, konkret məqamları vurğulamaq daha faydalıdır.

Məsələn:

"Bunun üzərində uzun müddət işlədin",

"Bunu necə edəcəyini özün düşündün",

"Əvvəl çətin idi, amma davam etdin".

Beləliklə, uşaq öz səylərini, inkişafını və çətinlikləri aşmaq üsullarını görməyi öyrənir. Ən təhlükəli müqayisə həmişə açıq şəkildə görünmür. Valideynlər çox vaxt uşaqları yaxşı niyyətlə müqayisə edirlər.

"Bax, dostun necə yaxşı oxuyur",

"Bacın sənin yaşında hər şeyi özü edirdi",

"Başqa uşaqlar çıxış etməkdən qorxmırlar".

Məqsəd müsbət ola bilər uşağı motivasiya etmək.

Amma uşaq bunu başqa cür anlaya bilər:

"Yaxşı olmaq üçün başqa birinə bənzəməliyəm".

Başqaları ilə müqayisə etmək əvəzinə, uşağa öz inkişafını görməyə kömək etmək daha faydalıdır:

"Əvvəllər daha çox həyəcanlanırdın, indi isə çıxış edə bildin",

"Keçən dəfə kömək istəmişdin, bu gün isə özün cəhd etdin".

Bu yanaşma uşağı daimi rəqabətə deyil, öz inkişafına yönəldir. Davranışı tənqid etmək şəxsiyyəti tənqid etməklə eyni deyil

Bu iki ifadə arasında böyük fərq var:

"Sən məsuliyyətsizsən" və "Razılaşdığımız işi etmədin".

Birinci halda uşağa şəxsiyyəti ilə bağlı qiymət verilir.

İkinci halda isə söhbət konkret davranışdan gedir.

Bu vacibdir, çünki davranışı dəyişmək mümkündür.

Uşaq verdiyi sözü yerinə yetirməyə bilər, amma növbəti dəfə fərqli davrana bilər. Lakin o, daim "sən tənbəlsən", "sən eqoistsən", "sən diqqətsizsən" kimi ifadələr eşidirsə, bu sözlər tədricən onun özü haqqında təsəvvürünün bir hissəsinə çevrilə bilər.

Qayda sadədir: şəxsiyyəti deyil, davranışı tənqid edin.

Uşağa səhv etməyə icazə vermək lazımdır

Özünəinamın ən vacib hissələrindən biri insanın öz bacarığını təcrübədə hiss etməsidir. Bu isə səhvlər olmadan mümkün deyil. Əgər uşaq çətinlik çəkən kimi böyük hər dəfə müdaxilə edir və hər şeyi onun yerinə görürsə, uşaq vacib bir təcrübəni əldə etməyə bilər:

"Bunu necə edəcəyimi bilmirdim, amma yolunu tapdım". Buna görə də bəzən dərhal köməyə qaçmamaq daha faydalıdır.

"Ver, mən edim" demək əvəzinə:

"Səncə, nəyi sınamaq olar"?

deyə soruşmaq mümkündür.

Əgər uşaq bacarmayıbsa:

"Bu dəfə alınmadı. Gəl düşünək, növbəti dəfə nəyi fərqli edə bilərik". Beləliklə, səhv bacarıqsızlığın sübutu deyil, öyrənmə prosesinin bir hissəsinə çevrilir. Uşağın emosiyaları da onun özünə münasibətinə təsir edir

"Ağlama",

"Boş şeyə görə niyə üzülürsən"?,

"Nədən qorxursan"?,

"Əsəbiləşməyi dayandır".

Bu sözlər uşağı sakitləşdirmək cəhdi kimi səslənə bilər. Amma uşaq onları öz hisslərinin yanlış və ya narahatlıq doğuran olması kimi qəbul edə bilər. Hissləri qəbul etmək istənilən davranışla razılaşmaq demək deyil.

Məsələn, belə demək olar:

"Başa düşürəm ki, çox əsəbisən. Əsəbiləşmək olar. Amma başqalarını incitmək olmaz".

Yaxud:

"Qalib gəlmək istəyirdin, ona görə məyus olmusan. Bu, həqiqətən də xoşagəlməz hissdir". Uşaq öz emosiyalarını anlamağı öyrəndikcə, çətin vəziyyətlərdə belə özünü qəbul etməsi daha asan olur. Yeniyetmələrin öz fikrinə sahib olmaq hüququ xüsusilə vacibdir.

Yeniyetməlik dövründə uşaq valideynlərdən daha fəal şəkildə ayrılmağa başlayır. O, mübahisə edə, qaydaları şübhə altına ala, fərqli baxışlara malik ola, başqa geyim, musiqi və ya maraq sahələri seçə bilər. Valideynlər üçün bu, bəzən nəzarətin itirilməsi kimi görünür. Amma şəxsi fikrin formalaşması böyümənin vacib hissəsidir.

"Səninlə razı deyiləm, amma niyə belə düşündüyünü anlamaq istəyirəm" ifadəsi yeniyetməyə böyüklərin hər zaman öz haqlı olduqlarını sübut etməyə çalışmasından daha çox öz dəyərini hiss etdirə bilər. Bununla yanaşı, azadlıq sərhədlərin olmaması demək deyil. Uşağa qaydalar lazımdır, amma həmin qaydalar hörmətlə yanaşı mövcud ola bilər.

Sevgi uğurdan asılı olmamalıdır

Uşaq bilməlidir ki, pis qiymətə, yarışda məğlubiyyətə və ya uğursuz günə görə valideynlərinin sevgisini itirmir. Bu, valideynlərin məsuliyyət tələb etməməsi demək deyil.

Eyni anda belə demək mümkündür:

"Etdiyin hərəkətdən narazıyam və bunun nəticələrini müzakirə etməliyik"və "Mən yenə də səni sevirəm". Bu iki ifadə bir-birinə zidd deyil. Əksinə, onlar uşağa bu iki düşüncəni ayırmağa kömək edir:

"Mən səhv bir şey etdim" və "Mən özüm səhvəm". Bu, çox mühüm fərqdir.

Uşaq böyüklər həyatına hansı daxili səslə gedəcək?

Zaman keçdikcə valideynlərin sözləri sadəcə ana və ya atadan eşidilən ifadələr olmaqdan çıxır. Onlar uşağın öz daxili səsinə çevrilə bilər.

Əgər uşaq tez-tez:

"Bir də cəhd et"

sözlərini eşidibsə, uğursuzluqdan sonra özünü dəstəkləməyi öyrənə bilər.

Əgər:

"Mən yanındayam, amma bunu özün bacara biləcəyinə inanıram"

eşidibsə, tədricən müstəqilliyini inkişaf etdirə bilər.

Əgər:

"Mənimlə razılaşmaya bilərsən" mesajını alıbsa, gələcəkdə öz düşüncələrinə etibar etməsi daha asan olar. Əgər illərlə yalnız tənqid, müqayisə və tələblər eşidibsə, həmin tənqidi səs də uzun müddət onun daxilində qala bilər.

Valideynlər bu gündən nə edə bilər?

Tərbiyə üslubunu bir gündə tamamilə dəyişmək lazım deyil. Bir neçə sadə addımdan başlamaq olar:

uşağı başqaları ilə daha az müqayisə etmək;

etiket yapışdırmaq əvəzinə konkret davranış haqqında danışmaq;

yalnız nəticəni deyil, səyləri də görmək;

uşağa bacara biləcəyi səhvləri etməyə imkan vermək;

onun fikri ilə maraqlanmaq;

emosiyalarını adlandırmaq və qəbul etmək;

yaşına uyğun məsuliyyət vermək;

yalnız uğurdan sonra deyil, digər vaxtlarda da sevginizi xatırlatmaq;

ondan mükəmməllik tələb etməmək;

daha tez-tez belə demək:

"Mən yanındayam. Özün cəhd et, çətin olsa, birlikdə həll edərik".

Ən vacibi

Uşağa ideal valideynlər lazım deyil. Ona yanında tədricən belə bir hiss formalaşdıra biləcəyi böyüklər lazımdır:

"Mənim səhv etməyə haqqım var",

"Mən nəyisə bilməyə bilərəm",

"Mən ən yaxşı olmaya bilərəm",

"Hamının xoşuna gəlmək məcburiyyətində deyiləm"

"Bütün bunlara baxmayaraq, mən dəyərliyəm".

Məhz bu hiss sağlam özünəinamın ən möhkəm əsaslarından biridir.

Telegramda izləyin