Məktəbin maliyyələşməsində yeni mərhələ: yeni sistem məktəblərə nə verəcək?

"Azərbaycan təhsil sistemində məktəblərin maliyyələşdirilməsi ilə bağlı yeni mərhələ başlayır. Prezident İlham Əliyevin dövlət ümumi təhsil müəssisələrində yeni maliyyələşmə mexanizminin tətbiqi ilə bağlı imzaladığı Fərmana əsasən, 2026-2027-ci tədris ilindən dövlət məktəblərinin büdcə hesabına maliyyələşdirilməsi mərhələli şəkildə adambaşına maliyyələşmə prinsipi əsasında həyata keçiriləcək".

Bunu BiG.AZ-a açıqlamasında təhsil eksperti Şəmsi Qoca bildirib.

O, qeyd edib ki, ilk baxışda bu, yalnız maliyyə mexanizminin dəyişdirilməsi kimi görünə bilər. Lakin yeni yanaşmanın məktəblərin idarə olunmasına, maliyyə planlaşdırmasına və xüsusilə azsaylı kənd məktəblərinin gələcək fəaliyyətinə təsir göstərə biləcəyi gözlənilir:

"Təhsil eksperti Şəmsi Qocanın fikrincə, yeni mexanizmin əsas üstünlüklərindən biri məktəblərin maliyyələşdirilməsində daha aydın və ölçülə bilən meyarların formalaşmasıdır. Onun sözlərinə görə, şagird sayı maliyyələşmənin əsas göstəricilərindən birinə çevrilərsə, məktəbin maliyyə ehtiyaclarının müəyyənləşdirilməsində konkret rəqəmlərə əsaslanan yanaşma formalaşa bilər. Bu isə maliyyə planlaşdırmasının daha sistemli aparılmasına imkan verə bilər.

Ekspert hesab edir ki, burada ən həssas məsələ kənd məktəbləridir. Çünki şagird sayı az olan məktəbin xərcləri də eyni nisbətdə azalmır. Məsələn, 50 şagirdlik kənd məktəbinin binasının saxlanılması üçün tələb olunan elektrik, istilik, su, rabitə və digər xərclər 500 şagirdlik məktəbin xərclərindən on dəfə aşağı olmur.

Bu səbəbdən yeni maliyyələşmə modelində yalnız şagird sayının deyil, məktəbin sabit xərclərinin və fəaliyyət xüsusiyyətlərinin də nəzərə alınması vacibdir.

Xüsusilə ucqar və azsaylı kənd məktəblərinin vəziyyətinə diqqət yetirilməlidir. Azərbaycanda elə məktəblər var ki, onların əsas funksiyası yalnız çoxsaylı şagirdə təhsil vermək deyil, həmin yaşayış məntəqəsində təhsilin əlçatanlığını təmin etməkdir. Belə məktəblərin maliyyələşdirilməsini yalnız şagird sayına bağlamaq müxtəlif problemlər yarada bilər.

Şəmsi Qoca hesab edir ki, "kənd məktəbinin iqtisadi səmərəliliyini yalnız şagird sayına görə ölçmək olmaz". Onun fikrincə, kənd məktəbi həm də sosial institutdur və dövlətin həmin ərazidə təhsilin davamlılığını təmin etmək funksiyasını yerinə yetirir. Buna görə də azsaylı məktəblər üçün xüsusi yanaşmaların müəyyənləşdirilməsi vacibdir.

Fərmana əsasən, adambaşına maliyyələşmə prinsipi tətbiq edilən dövlət ümumi təhsil müəssisələrində hər bir təhsilalana düşən illik təhsil xərclərinin məbləğinə ümumi təhsilin ayrı-ayrı səviyyələri üzrə artım əmsalları tətbiq olunacaq. Konkret məbləğlər və maliyyələşmə qaydaları isə Nazirlər Kabineti tərəfindən müəyyənləşdiriləcək.

Bu baxımdan yeni sistemin real nəticəsini məhz müəyyən ediləcək rəqəmlər göstərəcək. Bir şagird üçün baza məbləğinin nə qədər olacağı, təhsil səviyyələri üzrə hansı əmsalların tətbiq ediləcəyi və müxtəlif tipli məktəblərin xərclərinin necə nəzərə alınacağı əsas məsələlərdəndir.

Yeni maliyyələşmə mexanizmi məktəb rəhbərlərinin məsuliyyətini də artıra bilər. Məktəbə ayrılan vəsait konkret göstəricilər əsasında hesablanacaqsa, həmin vəsaitin planlaşdırılması və səmərəli istifadəsi də daha böyük əhəmiyyət qazanacaq. Bu baxımdan direktorların maliyyə idarəçiliyi, hesabatlılıq və məktəbin inkişaf prioritetlərinin müəyyənləşdirilməsində daha fəal rol alması gözlənilir.

Şəmsi Qocanın fikrincə, "maliyyələşmənin yeni modelinə keçid məktəb rəhbərliyinin qarşısında yeni məsuliyyətlər də yaradır. Məktəb yalnız ayrılan vəsaiti gözləyən qurum deyil, həmin vəsaitin düzgün istiqamətləndirilməsinə cavabdeh olan idarəetmə subyektinə çevrilməlidir".

Burada müəllimlərin əməkhaqqı məsələsi də xüsusi diqqət tələb edir. Yeni model çərçivəsində məktəbin əsas xərclərinin hansı hissəsinin adambaşına maliyyələşmə, hansı hissəsinin isə ayrıca dövlət büdcəsi hesabına qarşılanacağı aydın şəkildə müəyyənləşdirilməlidir.

Digər mühüm məsələ məktəblər arasındakı fərqlərin nəzərə alınmasıdır. Eyni sayda şagirdi olan iki məktəbin belə maliyyə ehtiyacı eyni olmaya bilər. Birinin binası yeni, digərinin köhnə ola bilər. Bir məktəb şəhər infrastrukturunun daxilində, digəri isə ucqar kənddə yerləşə bilər. Buna görə də adambaşına maliyyələşmə vahid baza yaratsa da, həmin bazanın üzərində fərqləndirici mexanizmlərin olması mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Təhsil eksperti hesab edir ki, yeni sistemin əsas məqsədi məktəbə ayrılan vəsaitin sadəcə hesablanması deyil, həmin vəsaitin təhsilin keyfiyyətinə çevrilməsidir. Maliyyələşmə modeli məktəbin real ehtiyaclarını nəzərə alacaq şəkildə qurularsa, bu, idarəetmədə şəffaflığın və məsuliyyətin artmasına xidmət edə bilər. Əksinə, yalnız şagird sayını əsas götürən yanaşma müxtəlif tipli məktəblərin real ehtiyaclarını tam əks etdirməyə bilər.

Ona görə də qarşıdakı mərhələdə əsas diqqət Fərmanın özündən daha çox onun icra mexanizminə yönələcək. Bir şagirdə düşən xərc nə qədər olacaq? Azsaylı kənd məktəbləri üçün hansı yanaşma tətbiq ediləcək? Məktəbin sabit xərcləri necə hesablanacaq? Müəllim və digər işçilərin əməkhaqqı maliyyələşmə modelində hansı formada nəzərə alınacaq? Məktəb rəhbərlərinin maliyyə səlahiyyətləri və məsuliyyəti hansı həddə olacaq?

Bütün bu sualların cavabı yeni maliyyələşmə modelinin praktik nəticəsini müəyyən edəcək.

Şəmsi Qocanın fikrincə, təhsilin maliyyələşdirilməsində əsas prinsip "məktəbə nə qədər pul ayrıldı?" sualından "ayrılan vəsait şagird üçün hansı nəticəni yaratdı?" sualına keçid olmalıdır.

Əgər yeni mexanizm məktəblərin real ehtiyaclarını və fərqli fəaliyyət xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq tətbiq edilərsə, bu, yalnız büdcə maliyyələşməsi mexanizminin dəyişməsi deyil, həm də məktəb idarəçiliyində yeni yanaşmanın formalaşmasına səbəb ola bilər. İndi əsas məsələ Fərmanda müəyyən edilən prinsiplərin məktəblərin gündəlik fəaliyyətində necə tətbiq olunacağıdır".

Telegramda izləyin