Uşaqların rəqəmsal təhlükəsizliyi: 16 yaş məhdudiyyəti yeni mərhələ açır

Müasir dünyada rəqəmsal texnologiyalar həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. İnternet və sosial şəbəkələr insanların informasiya əldə etməsi, ünsiyyət qurması, təhsil alması və dünyada baş verən hadisələri izləməsi üçün geniş imkanlar yaradır. Bununla yanaşı, uşaqların və yeniyetmələrin rəqəmsal mühitdə üzləşə biləcəyi risklər də getdikcə artır. Məhz bu reallıq fonunda Azərbaycanda uşaqların sosial şəbəkələrdən istifadəsinin daha təhlükəsiz və nəzarətli müstəvidə təşkilinə yönəlmiş mühüm hüquqi addım atılıb.

Prezident İlham Əliyevin 5 avqust 2026-cı il tarixli fərmanı ilə 2026-cı il 30 iyun tarixli qanunvericilik dəyişikliklərinin tətbiqi ilə bağlı hüquqi mexanizmlər müəyyənləşdirilib. Sənədlə yaş məhdudiyyəti tətbiq ediləcək sosial şəbəkə platformalarının müəyyənləşdirilməsi və yeni qaydaların həyata keçirilməsi üzrə dövlət qurumlarının vəzifələri dəqiqləşdirilib. Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinə belə platformaların siyahısını beş ay müddətində təsdiqləyərək Prezidentə məlumat vermək tapşırılıb.

Yeni hüquqi yanaşmanın əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki, 16 yaşı tamam olmayan uşaqların yaş məhdudiyyəti tətbiq edilən sosial şəbəkələrdə fərdi hesab (profil) yaratmasının qarşısı alınacaq. 16-18 yaş aralığında olan yeniyetmələr üçün isə daha fərqli, valideyn və ya qanuni nümayəndənin razılığı və nəzarətini nəzərdə tutan mexanizm tətbiq ediləcək.

Məqsəd qadağa deyil, təhlükəsiz rəqəmsal mühit yaratmaqdır

Bu yanaşmanı yalnız sosial şəbəkələrə girişin məhdudlaşdırılması kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Burada əsas məqsəd uşaqların rəqəmsal mühitdə hüquqlarının, təhlükəsizliyinin və psixoloji rifahının qorunmasıdır.

Uşaqlar sosial şəbəkələrdə yaşlarına uyğun olmayan informasiya, zorakılığı təbliğ edən materiallar, kiberzorakılıq, manipulyativ məzmun və müxtəlif zərərli təsirlərlə qarşılaşa bilərlər. Buna görə də uşaqların rəqəmsal platformalarda müdafiəsi yalnız valideyn nəzarəti məsələsi deyil, həm də dövlət, məktəb, ailə və platformaların birgə məsuliyyətidir.

Azərbaycanın yeni hüquqi mexanizmi də məhz bu məsuliyyət bölgüsünü gücləndirməyə yönəlib. Platformaların üzərinə yaşın müəyyənləşdirilməsi və qaydalara əməl olunmasına nəzarət baxımından müəyyən öhdəliklərin qoyulması nəzərdə tutulur. RİNN-in açıqlamasına görə, yaşın yoxlanılması üçün müxtəlif texniki mexanizmlərdən istifadə edilməsi, 16-18 yaşlı şəxslər üçün isə qanuni nümayəndənin razılığının alınması nəzərdə tutulur.

16-18 yaşlı yeniyetmələr üçün xüsusi yanaşma

Qanunvericilikdə 16-18 yaş aralığında olan şəxslərin vəziyyətinə xüsusi yanaşılması diqqət çəkir. Bu yaş qrupunda sosial şəbəkələrdən istifadənin tamamilə qadağan olunması əvəzinə valideyn və ya qanuni nümayəndənin razılığı və nəzarəti mexanizminin tətbiqi nəzərdə tutulur.

Bu, bir tərəfdən yeniyetmələrin rəqəmsal hüquqlarını nəzərə almağa, digər tərəfdən isə onların zərərli məzmun və təsirlərdən qorunmasına imkan yarada bilər. Valideyn nəzarəti mexanizmlərinin tətbiqi ilə uşaqların hansı məzmuna baxması, platformadan istifadə müddəti və digər təhlükəsizlik məsələlərinə daha çox diqqət yetirmək mümkün olacaq.

Valideynlərin rolu xüsusilə böyükdür

Yeni qaydaların səmərəli həyata keçirilməsində valideynlərin üzərinə də mühüm məsuliyyət düşür. Hüquqi məhdudiyyətlər uşaqların müdafiəsi üçün mühüm vasitə olsa da, rəqəmsal savadlılıq və ailə daxilində düzgün ünsiyyət olmadan bu mexanizmlərin təsiri məhdud qala bilər.

Valideynlər uşaqlara şəxsi məlumatların qorunması, tanımadıqları şəxslərlə onlayn ünsiyyətdə ehtiyatlı davranmaq, şübhəli məlumatları paylaşmamaq və rəqəmsal mühitdə qarşılaşdıqları problem barədə böyüklərə məlumat verməyin vacibliyini izah etməlidirlər.

Burada əsas məqsəd uşağın internetdən tam uzaqlaşdırılması deyil, onun rəqəmsal texnologiyalardan təhlükəsiz və məsuliyyətli istifadə etməsinə şərait yaratmaqdır.

Platformaların məsuliyyəti artır

Yeni mexanizmin digər mühüm istiqaməti sosial şəbəkə platformalarının məsuliyyətinin artırılmasıdır. Rəqəmsal platformalar istifadəçilərin yaşının müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı texniki imkanlardan istifadə etməli və yaşla bağlı əsaslı şübhələr yarandıqda əlavə yoxlama mexanizmlərindən yararlanmalıdırlar.

Belə yanaşma uşaqların müdafiəsinin yalnız ailənin üzərinə qoyulmamasını təmin edir. Çünki rəqəmsal platformalar milyonlarla insanın istifadə etdiyi mürəkkəb informasiya mühitidir və burada təhlükəsizlik standartlarının təmin edilməsində platformaların özünün də ciddi rolu var.

Maarifləndirmə hüquqi məhdudiyyət qədər vacibdir

Ekspertlərin yanaşmalarında da vurğulanan əsas məqamlardan biri maarifləndirmədir. Uşaqlara internetdə təhlükəsiz davranış qaydalarının öyrədilməsi, məktəblərdə rəqəmsal savadlılıq və kibertəhlükəsizlik mövzularının daha geniş təbliği yeni mexanizmin mühüm tamamlayıcısı olmalıdır.

Çünki texnologiyalar sürətlə dəyişir və yalnız bir sosial şəbəkəyə tətbiq edilən məhdudiyyət uşağın başqa rəqəmsal mühitlərdə qarşılaşa biləcəyi riskləri avtomatik olaraq aradan qaldırmır. Uşağın təhlükəni tanıması və düzgün qərar qəbul etməsi uzunmüddətli müdafiənin ən vacib elementlərindən biridir.

Hüquqi mexanizmlər mərhələli şəkildə tətbiq olunacaq

Yeni qaydaların tətbiqi dərhal bütün sosial şəbəkələrə eyni formada şamil olunan mexanizm kimi təqdim edilməməlidir. İlk növbədə yaş məhdudiyyəti tətbiq ediləcək platformaların siyahısı müəyyənləşdirilməlidir. Prezidentin 5 avqust tarixli fərmanı ilə bu istiqamətdə Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin səlahiyyət və vəzifələri müəyyən edilib.

Bu mərhələlilik həm dövlət qurumlarına, həm platformalara, həm də cəmiyyətə yeni tələblərə uyğunlaşmaq imkanı verir.

Uşaqların hüquqları əsas prioritetdir

Uşaqların rəqəmsal mühitdə qorunması məsələsinə yanaşarkən onların hüquqlarının müdafiəsi ilə informasiya və kommunikasiya imkanları arasında balansın qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sosial şəbəkələr müasir dövrdə uşaqların və yeniyetmələrin ünsiyyət, yaradıcılıq və informasiya əldə etmə vasitələrindən biridir. Buna görə də əsas hədəf rəqəmsal imkanları tamamilə məhdudlaşdırmaq deyil, onları təhlükəsiz mühitdə istifadə etmək üçün hüquqi və texniki çərçivə yaratmaqdır.

Azərbaycanın bu istiqamətdə atdığı addımlar uşaqların zərərli informasiyadan qorunması siyasətinin davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Yeni mexanizm dövlətin, valideynlərin, təhsil müəssisələrinin və rəqəmsal platformaların birgə fəaliyyətini zəruri edir.

Prezident İlham Əliyevin 5 avqust 2026-cı il tarixli fərmanı ilə sosial şəbəkələrdə yaş məhdudiyyətlərinin tətbiqi üçün hüquqi mexanizmlərin dəqiqləşdirilməsi Azərbaycanda uşaqların rəqəmsal təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi istiqamətində mühüm addımdır. 16 yaşı tamam olmayan uşaqların müəyyən sosial şəbəkələrdə fərdi hesab yaratmasının məhdudlaşdırılması, 16-18 yaşlı yeniyetmələr üçün valideyn razılığı və nəzarətinin nəzərdə tutulması yeni yanaşmanın əsas istiqamətlərindəndir.

Bu siyasətin uğuru yalnız qanunun qəbulundan deyil, onun düzgün icrasından, platformaların məsuliyyətindən, valideyn nəzarətindən və uşaqların rəqəmsal savadlılığının artırılmasından asılı olacaq. Əsas məqsəd gələcəyin nəslini texnologiyadan uzaqlaşdırmaq deyil, onları rəqəmsal dünyanın imkanlarından təhlükəsiz, şüurlu və məsuliyyətli şəkildə yararlanmağa hazırlamaqdır.

Beləliklə, 16 yaş məhdudiyyəti uşaqların rəqəmsal mühitdə müdafiəsini gücləndirən daha geniş dövlət siyasətinin bir hissəsi kimi əhəmiyyət daşıyır. Bu siyasətin mərkəzində isə uşağın təhlükəsizliyi, hüquqları və sağlam inkişafı dayanır.

Təranə Paşayeva
Psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru, Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, LOQOS Psixoloji və Nitq İnkişafı Mərkəzi-nin təsisçisi və rəhbəri

Telegramda izləyin