İranda gizlənən həqiqətlər - Ölkəni kim idarə edir və rejimi nə gözləyir?

Ötən həftə İranın keçmiş ali rəhbəri ayətullah Əli Xameneinin Məşhəd şəhərində baş tutan dövlət dəfn mərasimi İslam Respublikasında hakimiyyətin varisliyini və rejimin gücünü nümayiş etdirmək məqsədi daşıyırdı. Lakin bu ciddi şəkildə səhnələşdirilmiş mərasimin arxasında çox mühüm suallar dayanır: İranda real hakimiyyət indi kimin əlindədir və teokratik rejimin gələcəyi necə olacaq?

Mərasimdə ən diqqətçəkən məqamlardan biri Əli Xameneinin oğlu və onun rəsmi varisi sayılan Müctəba Xameneinin xalq qarşısına çıxmaması olub. "The New York Times" qəzetinin məlumatına görə, Müctəba Xamenei İsrailin mümkün hava zərbəsindən qorxduğu üçün atasının Tehrandakı dəfnində də iştirak etməyib. Mənbələr onun fevralın 28-də aldığı yaralardan sonra ictimaiyyət arasında demək olar ki, görünmədiyini və bunun ölkənin gələcək rəhbərliyi ətrafında qeyri-müəyyənliyi artırdığını bildirirlər.

Dəfn mərasimlərinin başa çatması ABŞ və İran arasındakı kövrək atəşkəsin pozulması dövrünə təsadüf edib. İranın Hörmüz boğazında ticarət gəmilərinə hücumlarına cavab olaraq, ABŞ iyun ayında imzalanmış memorandumdan bəri ilk dəfə İran ərazisinə zərbələr endirib. ABŞ Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) iyulun 13-nə keçən gecə İranın hava hücumundan müdafiə sistemlərinə, radar postlarına və raket komplekslərinə zərbələr endirildiyini açıqlayıb.

İyulun 14-nə keçən gecə də davam edən zərbələrin ardınca ABŞ Prezidenti Donald Tramp Hörmüz boğazında İranın blokadasını bərpa etdiyini bəyan edib: "Hörmüz boğazı İranla və ya İransız açıq qalıb və açıq qalacaq. Biz İranın blokadasını bərpa edirik, çünki bu, yalnız İran gəmilərinə və onunla əlaqəli müştərilərə aiddir". Tramp həmçinin əlavə edib ki, beynəlxalq gəmiçiliyin təhlükəsizliyini təmin etmək müqabilində digər zəngin ölkələr ABŞ-yə böyük pullar ödəməli olacaqlar.

İrandakı mövcud vəziyyəti şərh edən Hudson İnstitutunun Yaxın Şərqdə Sülh və Təhlükəsizlik Mərkəzinin elmi işçisi Zineb Ribua bildirib ki, ayətullah Xameneinin təmtəraqlı dəfni real gücdən daha çox, rejim daxilindəki böhranı gizlətmək və daxili auditoriyaya "sabitlik" görüntüsü vermək cəhdi idi:

"ABŞ və İsrailin İrana qarşı keçirdiyi "Dastanvari Qəzəb" (Epic Fury) əməliyyatı bu rejimin nə qədər zəif olduğunu göstərdi. İranın proksi qüvvələrinin çoxu yararsız vəziyyətə düşdü. Yəməndəki husilər ABŞ-yə qarşı genişmiqyaslı hücumlara qoşulmadı, 'Hizbullah' İsraillə müharibədə batıb qaldı, Suriya isə artıq İran üçün əvvəlki logistik baza deyil. Tehrana yalnız informasiya müharibəsi və "yumşaq güc" alətləri qalıb".

Ekspert qeyd edir ki, İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) qərar qəbuletmə prosesindəki rolu əhəmiyyətli dərəcədə artıb, lakin bu struktur daxilində də ciddi fikir ayrılıqları mövcuddur. Məsələn, prezident Məsud Pezeşkianın ABŞ-la danışıqlarda mövqeyi ilə SEPAH-ın mövqeyi fərqlənir. Eyni zamanda, parlament sədri Məhəmməd Baqer Qalibafın ambisiyaları SEPAH daxilindəki digər qruplarla toqquşur.

Digər tərəfdən, SEPAH-ın daxilində iqtisadi və maliyyə böhranı hökm sürür. Müharibə zamanı SEPAH əsgər çatışmazlığı səbəbindən uşaqları orduya cəlb etməyə başlayıb. Həmçinin ordu daxilində zabitlərin maaşlarının vaxtında verilməməsi, eyni zamanda "Hizbullah" döyüşçülərinə maliyyə ayrılması daxili narazılığı pik həddə çatdırıb.

Z.Ribuaya görə, İranın regional təcriddə olması artıq inkaredilməz faktdır: "İran qonşu ərəb ölkələrinə, o cümlədən BƏƏ, Qətər və Səudiyyə Ərəbistanına zərbələr endirdi. Onlar ərəb dünyasını öz tərəflərinə çəkə bilmədilər. Riyad və ya Dubayda ABŞ-İsrail əməliyyatına qarşı heç bir etiraz aksiyası keçirilmədi".

Ölkə daxilində isə iqtisadi çöküş, sürətli inflyasiya və su çatışmazlığı fonunda əhalinin rejimə qarşı qəzəbi artır. Yanvar ayında baş verən kütləvi etiraz aksiyalarından bəri rejim daha sərt repressiyalara, məhkəməsiz edamlara əl atır. Lakin insanlar artıq ölməyə hazırdırlar, çünki rejimin onlara təklif etdiyi yeganə şey - 1979-cu il inqilabının bitmək bilməyən davamıdır. Halbuki qonşu regionlar, məsələn, Azərbaycan və Ermənistan sülhə, ticarətin genişləndirilməsinə və modernləşməyə doğru gedir, Körfəz ölkələrinin iddialı inkişaf proqramları var. İranda isə nəsillər arası uçurum dərinləşir və teokratik idarəetmənin buna cavabı yoxdur.

Ekspert hesab edir ki, ABŞ və müttəfiqləri sıravi İran xalqına zərər vurmadan rejimə təzyiqi artırmaq üçün ilk növbədə Çinə təzyiqləri gücləndirməlidir: "İran neftinin 90 faizi Çinə gedir. Pekin həmçinin İrana raket və dron komponentləri tədarük edir. ABŞ Çinin sanksiyalardan yayınaraq ucuz İran neftini almasının qarşısını qətiyyətlə almalıdır".

Sonda ekspert vurğulayır ki, ABŞ-nin hərbi zərbələri ilə yanaşı, Maliyyə Nazirliyinin SEPAH-ın Dubay və digər mərkəzlərdəki gizli bank sistemini hədəf alması rejimə ağır zərbə vurub. Lakin İranın hələ də nüvə ambisiyaları və Körfəz ölkələrini təhdid edən raket arsenalı tam sıradan çıxarılmayıb, bu istiqamətdə təzyiqlər davam etdirilməlidir.

Telegramda izləyin