Məktəbli forması sadəcə geyim deyil: Dövlətçilik mədəniyyəti necə formalaşır?

"Yeni tədris ilinin ilk günlərində məktəblərin qarşısında diqqəti çəkən mənzərələrdən biri məktəbli formasıdır. Eyni məktəbin şagirdləri vahid geyimdə dərsə gəlir, məktəbin həyətində, küçədə və tədbirlərdə bir kollektivin üzvləri kimi görünürlər. İlk baxışda bu, sadəcə geyim məsələsi təsiri bağışlaya bilər. Əslində isə məktəbli forması dövlət məktəbinin mahiyyəti, intizamı və məktəb mədəniyyəti haqqında təsəvvür yaradan amillərdən biridir".

Bunu BiG.AZ-a açıqlamasında təhsil məsələləri üzrə ekspert Şəmsi Qoca bildirib.

O, qeyd edib ki, dövlət məktəbi hər bir uşağın bərabər hüquqlarla daxil olduğu ümumi məkandır. Burada şagirdin ailəsinin sosial vəziyyəti, maddi imkanları və gündəlik geyimi məktəb mühitində əsas fərqləndirici amilə çevrilməməlidir. Məktəbli forması bu baxımdan müəyyən zahiri vahidlik yaratmaqla yanaşı, uşaqlarda kollektivin bir hissəsi olmaq hissini də gücləndirə bilər:

"Məsələyə daha geniş prizmadan yanaşdıqda məktəbli formasının dövlətçilik mədəniyyəti ilə də əlaqəsi görünür. Dövlətçilik yalnız dövlət rəmzlərini tanımaq, bayraq və himni bilməkdən ibarət deyil. Bu anlayış həm də qaydalara münasibəti, ümumi qəbul edilmiş normalara əməl etməyi və ictimai məkanda məsuliyyətli davranışı əhatə edir. Uşağın məktəbdə müəyyən edilmiş qaydalara riayət etməyi öyrənməsi gələcəkdə cəmiyyətin qanuni normalarına hörmət vərdişinin formalaşmasına da təsir göstərə bilər.

Bu mənada məktəbli forması intizamın özünü yaratmır, lakin intizam mədəniyyətinin görünən elementlərindən birinə çevrilir. Vahid geyim, məktəb nişanı və səliqəli görünüş fərdi görünüşdən daha çox kollektiv mənsubiyyəti ön plana çıxarır və şagirdə "sən bu məktəbin bir hissəsisən" mesajı verir.

2026-cı ilin iyulunda "Ümumi təhsil haqqında" Qanuna edilmiş dəyişikliklə dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilalanların və təhsilverənlərin geyimlə bağlı tələblərə riayət etməsi qanunda ayrıca təsbit olunub. Dəyişikliyə əsasən, dövlət ümumi təhsil müəssisəsində valideynlərin də öz övladlarının geyim forması ilə bağlı tələblərə riayət etməsini təmin etməsi nəzərdə tutulub.

Bu, məktəbli formasının sadəcə məktəb rəhbərliyinin seçimi olmadığını göstərir. Dövlət ümumi təhsil müəssisəsində müəyyən edilmiş qaydalara əməl olunması təhsil prosesinin təşkilinin tərkib hissəsidir. Qayda müəyyən edilibsə, onun hamıya eyni prinsiplə tətbiqi də vacibdir.

Lakin vahid forma vahid düşüncə demək deyil. Məktəb uşaqlara eyni geyim daxilində fərqli düşünməyi, sual verməyi, araşdırmağı və öz şəxsiyyətini inkişaf etdirməyi öyrətməlidir. Məktəbli formasının məqsədi uşağın fərdiliyini aradan qaldırmaq deyil, təhsil mühitində ümumi çərçivə yaratmaqdır.

Məktəbli geyiminə dair tələblərdə formanın keyfiyyətli, davamlı və uşağın sağlamlığına mənfi təsir göstərməyən materiallardan hazırlanması da nəzərdə tutulur. Deməli, vahidliklə yanaşı, rahatlıq, keyfiyyət və əlçatanlıq da bu məsələnin mühüm tərəflərindəndir".

Burada valideynlərin mövqeyi də əhəmiyyətlidir. Əsas məsələ "uşaq niyə forma geyinməlidir?" sualından daha çox, "müəyyən edilmiş forma uşaqlar üçün necə daha keyfiyyətli, rahat və əlçatan təmin edilə bilər?" sualı ətrafında müzakirə olunmalıdır. Çünki məktəbli geyimi uşağın təhsil mühitinin bir hissəsidir və bu mühitin qaydaları ümumi prinsiplər əsasında qurulur.

Məktəbin də bu prosesdə məsuliyyəti böyükdür. Forma qaydasına əməl olunmasına nəzarət edilərkən müəllim və məktəb rəhbərliyi uşağın ləyaqətini qorumağı bacarmalıdır. Qaydaya riayət tələb etmək başqa, uşağı qaydaya görə alçaltmaq isə tamam başqa məsələdir. Dövlətçilik mədəniyyətinin əsas prinsiplərindən biri də qaydaya əməl etməklə yanaşı, insan ləyaqətinə hörmət göstərməkdir.

Bu baxımdan məktəbli forması ilə bağlı müzakirələri yalnız geyim məsələsi kimi qiymətləndirmək doğru olmaz. Söhbət məktəbin hansı dəyərləri formalaşdırmasından gedir. Məktəb şagirdlərə yalnız riyaziyyat, fizika, tarix və dil öyrətmir. O, həm də cəmiyyət içində yaşamağı, məsuliyyət daşımağı, qaydalara əməl etməyi və vətəndaş mövqeyi formalaşdırmağı öyrədir.

Ona görə də məktəbli forması haqqında danışarkən onun rəngindən, biçimindən və qiymətindən daha geniş məsələyə baxmaq lazımdır. Məktəbli forması dövlət məktəbinin vahidliyinin görünən elementlərindən biridir. Onun arxasında intizam, məsuliyyət, kollektivlik və məktəbə mənsubiyyət kimi anlayışlar dayanır.

Əgər məktəbdə vahid forma qaydası müəyyən edilibsə, məqsəd uşaqları bir-birinə oxşatmaq deyil. Məqsəd onların eyni məktəbin, eyni təhsil sisteminin və eyni dövlətin vətəndaşları kimi formalaşdığı mühiti möhkəmləndirməkdir. Məktəbli forması da bu böyük tərbiyə prosesinin kiçik, lakin görünən elementlərindən biridir.

Telegramda izləyin