Yeniyetmələr arasında cinayətlərin artması: sosial şəbəkələrə qadağa çıxış yolu ola bilərmi? - PSİXOLOQDAN AÇIQLAMA

Son dövrlərdə yeniyetmələr arasında cinayət hallarının artması cəmiyyətdə ciddi narahatlıq doğurur. Xüsusilə azyaşlıların sosial şəbəkələrdə nəzarətsiz fəaliyyəti bu tendensiyanın əsas səbəblərindən biri kimi müzakirə olunur. Virtual mühitdə zorakılıq, aqressiya və təhlükəli çağırışlarla tez-tez qarşılaşan uşaqların psixologiyası zamanla dəyişir və bu da real həyatda riskli davranışlara yol aça bilər.

Bütün bunların fonunda "azyaşlıların sosial şəbəkələrdən istifadəsinə qadağa qoyulmalıdırmı?" sualı yenidən gündəmə gəlir. Bəziləri bunun radikal, amma zəruri addım olduğunu düşünür, digərləri isə problemin kökündə daha geniş sosial və tərbiyəvi məsələlərin dayandığını vurğulayır. Mövzu ətrafında müzakirələr getdikcə genişlənir və cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin fərqli yanaşmaları üzə çıxır.
Mövzu ilə bağlı psixoloq Samirə Bağırova BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, bu hadisə çox ciddi və təhlükəli davranış nümunəsidir və buna "uşaqdır, keçər, qanmadan edib" kimi fikirlə yanaşmaq düzgün deyil. Onun sözlərinə görə, burada həm psixoloji, həm sosial, həm də hüquqi məsuliyyət var: "Çünki hadisə öncədən düşünülmüş və planlaşdırılmış davranışdır. Yəni, impulsiv deyil, yeniyetmə şüurlu şəkildə qərar verib. Bəs bir yeniyetmədə bu cür şüurlu davranış necə yarana bilər? Birinci səbəb; ailədə valideynlər arasındakı yaxud elə uşağın özünə qarşı zorakılıq, psixoloji təzyiq, yaxud tamamilə nəzarətsizlik, soyuqluq, çox danlaq və yığılan aqressiya. İkinci səbəb; psixoloji tərəfdən ehtimal oluna bilər empatiya çatışmazlığı (başqasının ağrısını hiss etmir), və ya digər psixoloji pozuntular.

Üçüncü səbəb; sosial media və mühitin təsiri. Mediya intihar, qətl, zorakılıq hallarını nə qədər yayırsa, bir o qədər də bu hadisələri normallaşdırır və şüuraltı passiv aqressiyanı tətikləyə bilir, aktiv hala gətirir. Diqqət etsəniz Türkiyədə ard-arda məktəbdə baş verən hadisənin ardınca bizim ölkədə baş verdi. Çünki aqressiya virus kimidir və ona tez yoluxmaq olur. Ümumiyyətlə, məktəblərdə zorakılığa sıfır tolerantlıq siyasəti tətbiq etmək lazımdır. Zərərçəkən uşağa mütləq psixoloji dəstək lazımdır. Hadisənin hüquqi tərəfdən gedişatını və nəticəsini gizlətmək yox, açıq şəkildə araşdırma aparmaq lazımdır. Hadisəni törədəni təbii ki, şüurlu addımına görə cəzalandırmaq lazımdır və bunu cəmiyyətə bildirmək lazımdır. Çünki artıq neçənci hadisədir ki, nəticə cəmiyyətə bildirilmir və insanlarda belə fikir yaranır "pul hər şeyi həll edir". Onsuzda bizim ölkədə pul, "tanış" qanundan üstün kimi bilinir. Hadisəni törədən məcburi psixiatrik müayinədən keçməlidir.

Valideynlərə gəlincə, bu məsələdə valideyn burada əsas fiqurlardan biridir. Uşağın davranışına görə birbaşa məsuliyyət daşıyır. Uşaqla birlikdə valideynlərə cəza tətbiq olunmalıdır. Bu cəza pul cəriməsi yox, məhz həbs cəzası olmalıdır. Hər kəs məsuliyyətsizliyin hesabını ödəməli və dərk etməlidir. Bu cür yanaşma cəmiyyət üçün də, bir mesaj olacaq. Buna ədalət, buna qanun deyilir. Hüquqi məsuliyyətə gəlincə, Azərbaycan qanunvericiliyinə görə, yeniyetmə 14 yaş daxil olmaqla 14+ cinayət məsuliyyəti daşıyır. Qəsdən, ağır xəsarət yetirmə və ya həyat üçün təhlükəli əməl kimi qiymətləndirilir. Təbii ki, cəzanı yüngülləşdirmək üçün alternativ, daha yüngül cəza növləri də qeyd olunur. Valideynlər də, yüngül şəkildə inzibati və ya maddi məsuliyyət daşıya bilər.

Amma subyektiv fikrim olaraq düşünürəm ki, qanunvericilikdə ciddi dəyişikliklər olmalıdır. Əgər məqsəd həqiqətən sağlam Azərbaycan cəmiyyəti yetişdirməkdirsə, bu günün qanunu ilə bu mümkün deyil. Yalnız cəza yetərli deyil, cəza ilə qarşılıqlı psixoloji müdaxilə və sosial nəzarət olmalıdır. Baş verən hadisədə ilkin olaraq məsulliyət daşıyan yeniyetmə özüdür. Çünki artıq davranışı dərk edir. Sonra valideyn, sonra məktəbdir. Yəni, yeniyetmə, valideyn və direktor cəzalanmalıdır. Bu kimi hadisələr artıq bir təhlükə siqnalıdır. Bu o deməkdir ki, həm sərt, həm də ağıllı sistem qurulmalıdır".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin