Zərərlə işləyən dövlət qurumları: niyə özəlləşdirilmir? - İQTİSADÇIDAN AÇIQLAMA

Bir çox dövlət qurumlarının uzun illərdir zərərlə fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, onların özəlləşdirilməsi məsələsi hələ də açıq qalır. Rəsmi səviyyədə bu qurumların özəl sektora verilməsi nəzərdə tutulsa da, proses müxtəlif səbəblərdən ya gecikir, ya da ümumiyyətlə həyata keçirilmir.

Bu vəziyyət isə həm dövlət büdcəsinə əlavə yük yaradır, həm də iqtisadi səmərəlilik baxımından suallar doğurur. Mövzu ölkədə iqtisadi islahatların tempi və idarəetmə mexanizmlərinin effektivliyi kontekstində yenidən diqqət mərkəzinə çevrilib.
Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, bu sual bir çox ölkədə, o cümlədən Azərbaycanda çox aktual problemə toxunur. Onun sözlərinə görə, zərərlə işləyən dövlət qurumlarının özəlləşdirilməməsinin əsas səbəblərindən biri iqtisadi siyasi bağlıdır: "Bu qurumlar çox zaman nüfuzlu şəxslərə, siyasi əlaqəli iş adamlarına və ya vəzifəlilərə gizli gəlir mənbəyi kimi xidmət edir. Rəsmi hesabatlarda zərər göstərilsə də, qeyri-rəsmi axınlar tamamilə fərqli mənzərə yaradır. Bu ad altında büdcə vəsaitləri korrupsiyaya uğradılir. Belə bir qurum özəlləşdirilərsə, bu axınlar kəsilir.

Bir başqa vacib səbəb məşğulluq məsələsidir. Dövlət müəssisələri çox vaxt ehtiyacdan artıq işçi saxlayır. Onların bağlanması və ya özəlləşdirilməsi kütləvi işsizliyə səbəb ola bilər ki, bu da siyasi cəhətdən risklidir. Hökumət bu riskdən çəkinir və problemi gələcəyə ötürməyi üstün tutur.
Bundan əlavə, strateji bəhanə faktoru da mühüm rol oynayır. Bir çox zərərli qurum "strateji əhəmiyyətlidir" kimi təqdim edilir. Bu, özəlləşdirməni bloklamaq üçün rahat bir arqumentdir, çünki ona etiraz etmək ictimai baxımdan çətin görünür.

Digər tərəfdən hökumət bəzi qrumları "sosial layihə" kimi təqdim edir. Məsələn su, qaz, işiq paylayan şirkətlərdə hökumət qiyməti özü tənzimləməklə, guya əhaliyə bazar əiymətindən aşağı qiymətə xidmətlər təqdim edir. Bununla əhalinin "qayğısına" qalır.
Nəzarət itkisi qorxusu da əhəmiyyətli amildir. Özəlləşdirilmiş müəssisə artıq dövlətin birbaşa idarəetmə sahəsindən çıxır. Dövlət orqanları isə bu nəzarəti itirməkdən çəkinir, çünki nəzarət həm güc, həm də resurs deməkdir.

Son olaraq hüquqi və institusional zəiflik məsələsini qeyd etmək lazımdır. Özəlləşdirmə şəffaf, rəqabətli və ədalətli tender tələb edir. Belə bir mühit formalaşmayıbsa, proses ya dayandırılır, ya da yalnız "düzgün" alıcılara yol açılır ki, bu da siyasi cəhətdən həssas bir prosesdir.
Beləliklə, zərərlə uşləyən dövlət qurumlarının qalması çox vaxt iqtisadi səriştəsizlikdən deyil, bilərəkdən qorunan maraqlar sistemindən qaynaqlanır. Bu da özəlləşdirməni texniki deyil, siyasi problem olaraq ortaya qoyur".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin