Bəşəriyyət yazını bir neçə dəfə yenidən "kəşf edib": Bunun səbəbi nə idi?

Müasir elmi məlumatlara görə, insanlar ən azı 130 min il əvvəl danışıq dilinə malik olsalar da, yazı sistemi yalnız təxminən e.ə. 3200-3500-ci illərdə ortaya çıxıb.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "IFL Science" yazır.

İlk yazı sistemi - mixi yazısı

Ən qədim yazı nümunələrindən biri Mesopotamiyada, indiki İraq ərazisində yaranmış mixi yazısıdır. Bu sistem gil lövhələr üzərində iş əməliyyatlarını qeyd etmək üçün istifadə olunurdu.

Tədqiqatçı Denise Şmandt-Besseratın fikrincə, Mesopotamiya yazısı daha qədim hesablama sistemindən - müxtəlif formalı gil nişanələrdən inkişaf edib. Bu nişanələr min illər əvvəl ticarət və mal uçotu üçün istifadə edilirdi.

"Yazı ilkin mərhələdə yalnız mühasibat uçotu üçün istifadə olunurdu və yalnız daha sonra, üçüncü minillikdə ədəbiyyat və dini mətnlər üçün tətbiq edilməyə başlandı", deyə o izah edir.

Araşdırmalar yazının necə yarandığını göstərir

Tapıntılar göstərir ki, bu nişanələr Yaxın Şərqin geniş ərazilərində ticarət əməliyyatlarını izləmək üçün istifadə olunub. Zamanla bu sistem daha mürəkkəbləşib və artıq sadəcə rəqəmləri deyil, dili ifadə etməyə başlayıb.

Bu, yazının tədricən inkişaf edərək informasiya ötürmə vasitəsinə çevrildiyini göstərir.

Yazı tək bir yerdəmi yaranıb?

XX əsrə qədər elm dünyasında belə bir fikir üstünlük təşkil edirdi ki, yazı yalnız bir mərkəzdə yaranıb və ticarət vasitəsilə yayılıb. Lakin sonrakı kəşflər bu yanaşmanı dəyişib.

İndi hesab olunur ki, yazı sistemi bir neçə fərqli sivilizasiya tərəfindən müstəqil şəkildə yaradılıb. Təxminən dörd əsas mərkəzdən danışılır: Mesopotamiya (e.ə. 3200), Misir (heroqliflər), Çin (e.ə. 1300-1200) və Maya sivilizasiyası (e.ə. 300-900).

Alimlərin izahı

Mütəxəssislərə görə, cəmiyyət müəyyən inkişaf səviyyəsinə çatdıqda ticarət, ərzaq və resursların izlənməsi üçün yazıya ehtiyac yaranır. Buna görə də müxtəlif yerlərdə oxşar sistemlərin müstəqil şəkildə formalaşması mümkündür.

Məsələn, qədim Misir heroqliflərinin ən erkən nümunələri də əsasən mal və miqdar qeydiyyatı ilə bağlı işarələrdən ibarət olub.

Çində tapılan ən qədim yazı nümunələri isə "orakul sümükləri" üzərində aşkar edilib. Bunlar falçılıq məqsədilə istifadə olunan öküz sümükləri və tısbağa qabıqlarıdır.

Hələ də cavabsız suallar var

Alimlər qeyd edirlər ki, bəzi qədim yazı sistemləri hələ də deşifrə olunmayıb. Bu da göstərir ki, insanlıq tarixində bizə hələ məlum olmayan inkişaf etmiş sivilizasiyalar və yazı sistemləri mövcud ola bilər.

Telegramda izləyin