Dublin sammiti Avropanın gələcək təhlükəsizlik arxitekturası və Azərbaycanın artan geosiyasi əhəmiyyəti fonunda

Avropanın siyasi gündəliyində mühüm hadisələrdən biri olan Avropa Siyasi Birliyinin (ASB) IX sammiti 12 noyabr 2026-cı il tarixində İrlandiyanın paytaxtı Dublində öz işinə başlayır. Avropanın və digər tərəfdaş dövlətlərin 50-yə yaxın ölkəsinin liderlərini bir araya gətirən bu mötəbər beynəlxalq tədbir qitənin gələcək siyasi istiqamətlərinin, təhlükəsizlik məsələlərinin, iqtisadi əməkdaşlıq perspektivlərinin və dəyişən geosiyasi reallıqların müzakirəsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Sammitin əsas şüarı - "Güclü, təhlükəsiz və əlaqəli Avropa" - təsadüfi seçilməyib. Bu mövzu hazırda Avropanın qarşılaşdığı fundamental çağırışları, dövlətlər arasında siyasi həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi zərurətini, enerji təhlükəsizliyini, nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin genişləndirilməsini və demokratik institutların qorunmasını özündə birləşdirir. Tədbir Avropa Şurasının Prezidenti Antonio Koşta və İrlandiyanın Baş naziri Mixal Martin tərəfindən həmsədrliklə keçirilir.

2022-ci ildə yaradılan Avropa Siyasi Birliyi Avropa İttifaqına üzv olan və olmayan dövlətlər arasında dialoq və əməkdaşlıq üçün geniş siyasi platforma kimi formalaşıb. Bu təşkilati formatın əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, o, yeni institusional strukturlar yaratmaq və ya hüquqi baxımdan məcburi qərarlar qəbul etmək məqsədi daşımır. Əsas hədəf müxtəlif siyasi və iqtisadi maraqlara malik dövlətləri ortaq problemlərin müzakirəsi ətrafında bir araya gətirmək, qarşılıqlı anlaşmanı gücləndirmək və ümumavropa əməkdaşlığının imkanlarını genişləndirməkdir.

Dublində keçirilən IX sammitin gündəliyi göstərir ki, Avropa artıq təhlükəsizlik məsələlərinə yalnız hərbi müdafiə prizmasından yanaşmır. İqtisadi dayanıqlılıq, enerji təchizatının etibarlılığı, rəqəmsal və nəqliyyat infrastrukturu, hibrid təhdidlərə qarşı mübarizə və siyasi sabitlik vahid təhlükəsizlik konsepsiyasının mühüm elementləri kimi nəzərdən keçirilir. Bu yanaşma müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində təhlükəsizlik anlayışının daha geniş məzmun aldığını nümayiş etdirir.
Sammitə 48 dövlətin başçısı və hökumət rəhbərinin dəvət olunması, Kanada Baş nazirinin xüsusi qonaq qismində iştirakı tədbirin coğrafi və siyasi əhatəsini daha da genişləndirir. Müzakirələrin əsas istiqamətləri arasında Avropanın rəqabətqabiliyyətliliyinin artırılması, innovasiyaların inkişafı, münasib qiymətə enerji təminatı, Ukraynanın təhlükəsizliyi, hibrid təhdidlərə qarşı mübarizə və demokratik institutların müdafiəsi xüsusi yer tutur.

Bu məsələlər içərisində Ukrayna müharibəsi və Avropanın müdafiə imkanlarının gücləndirilməsi xüsusi aktuallıq daşıyır. Rusiya-Ukrayna müharibəsinin davam etməsi Avropa dövlətlərini təhlükəsizlik strategiyalarına yenidən baxmağa, müdafiə sənayesinin imkanlarını genişləndirməyə və kollektiv təhlükəsizlik mexanizmlərini gücləndirməyə sövq edir. Bununla yanaşı, Avropanın enerji bazarında baş verən dəyişikliklər, təchizat marşrutlarının şaxələndirilməsi və xarici enerji mənbələrindən asılılığın azaldılması məsələləri də siyasi gündəliyin mühüm istiqamətlərindəndir.

Digər tərəfdən, hibrid təhdidlər, kibermüdaxilələr, informasiya manipulyasiyası və strateji infrastrukturun təhlükəsizliyi artıq Avropa dövlətlərinin yalnız ayrı-ayrılıqda deyil, birgə mübarizə aparmalı olduğu problemlər sırasındadır. Müasir dövrdə dövlətlərin təhlükəsizliyi təkcə sərhədlərin qorunması ilə məhdudlaşmır. Enerji xətləri, nəqliyyat dəhlizləri, rəqəmsal şəbəkələr, iqtisadi əlaqələr və ictimai sabitlik də milli və regional təhlükəsizliyin ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

Dublin sammitinin diqqətçəkən tərəflərindən biri də onun Avropa İttifaqının üzvü olmayan dövlətləri ümumi siyasi müzakirələrə cəlb etməsidir. Bu, Avropa qitəsində təhlükəsizlik və əməkdaşlıq məsələlərinin yalnız Avropa İttifaqının daxili gündəliyi ilə həll edilə bilməyəcəyini göstərir. Çünki qitənin siyasi, iqtisadi və geostrateji reallıqları daha geniş əməkdaşlıq tələb edir. Avropa İttifaqına üzv olmayan, lakin enerji, nəqliyyat, təhlükəsizlik və regional sabitlik baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyan dövlətlərin mövqeyi ümumi siyasi müzakirələrdə nəzərə alınmalıdır.

Məhz bu baxımdan Azərbaycanın sammitdə iştirakı xüsusi diqqət çəkir. Azərbaycan Avropa ilə Asiya arasında mühüm geosiyasi və geoiqtisadi mövqeyə malik olmaqla yanaşı, enerji təhlükəsizliyi, beynəlxalq nəqliyyat əlaqələri və regional əməkdaşlıq sahələrində də əhəmiyyətli tərəfdaşdır. Ölkəmizin xarici siyasətində Avropa dövlətləri ilə qarşılıqlı faydalı münasibətlərin inkişafı, milli maraqların qorunması və beynəlxalq platformalarda fəal iştirak mühüm yer tutur.

Azərbaycanın Avropa üçün əhəmiyyəti ilk növbədə enerji təhlükəsizliyi ilə bağlıdır. Avropa ölkələrinin enerji mənbələrini və təchizat marşrutlarını şaxələndirmək istiqamətində həyata keçirdikləri siyasətdə ölkəmizin rolu getdikcə daha çox aktuallaşır. Xüsusilə Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Azərbaycan qazının Avropa bazarlarına çatdırılması ölkəmizin etibarlı enerji tərəfdaşı kimi mövqeyini gücləndirir. Bu əməkdaşlıq yalnız iqtisadi münasibətlər çərçivəsində qiymətləndirilməməlidir. Enerji təchizatının davamlılığı, marşrutların təhlükəsizliyi və uzunmüddətli müqavilələr dövlətlər arasında siyasi etimadın və strateji tərəfdaşlığın da mühüm göstəriciləridir.

Bununla yanaşı, Azərbaycanın geosiyasi əhəmiyyətini artıran əsas amillərdən biri Orta Dəhliz layihəsidir. Çin və Mərkəzi Asiyadan başlayaraq Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan bu marşrut beynəlxalq ticarət və logistika sistemində mühüm alternativlərdən biri kimi nəzərdən keçirilir. Qlobal təchizat zəncirlərində baş verən dəyişikliklər, beynəlxalq ticarət marşrutlarının təhlükəsizliyi və daşımaların şaxələndirilməsi Azərbaycanın tranzit imkanlarını daha da aktuallaşdırır.

Burada Azərbaycanın coğrafi mövqeyi ilə yanaşı, həyata keçirdiyi infrastruktur layihələri də mühüm rol oynayır. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, dəmir yolu infrastrukturu, Şərq-Qərb nəqliyyat əlaqələri və digər regional layihələr ölkəmizin tranzit potensialının genişləndirilməsinə xidmət edir. Avropanın iqtisadi təhlükəsizliyi və Asiya ilə əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi baxımından bu imkanlar xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Deməli, Azərbaycan yalnız enerji ixrac edən ölkə deyil, həm də Avropa ilə Asiya arasında iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin inkişafında iştirak edən mühüm tərəfdaşdır.

Dublin sammitinin Azərbaycan üçün digər mühüm tərəfi Cənubi Qafqazda sülh və əməkdaşlıq perspektivləri ilə bağlıdır. Ermənistan və Azərbaycanın Avropa Siyasi Birliyinin eyni platformasında təmsil olunması regional məsələlərin siyasi dialoq vasitəsilə müzakirəsi üçün əlavə imkanlar yaradır. Bu formatın əvvəlki görüşlərində də iki ölkə arasında münasibətlərin normallaşdırılması və sülh gündəliyi diqqət mərkəzində olub. Xüsusilə 2026-cı ilin mayında İrəvanda keçirilən VIII sammitdə Prezident İlham Əliyevin videobağlantı vasitəsilə iştirakı və Azərbaycanın 2028-ci ildə növbəti sammitə ev sahibliyi etmək təklifinin irəli sürülməsi bu baxımdan əlamətdar hadisə idi.

Azərbaycanın 2028-ci ildə Avropa Siyasi Birliyinin sammitinə ev sahibliyi edəcək ölkə kimi müəyyənləşdirilməsi isə ölkəmizin beynəlxalq diplomatik mövqeyi baxımından mühüm hadisədir. Bu qərar Azərbaycanın Avropa ilə münasibətlərində siyasi dialoqun davamlılığını və ölkəmizin beynəlxalq platformalarda iştirak imkanlarının genişləndiyini göstərir. Belə bir tədbirin Bakıda keçirilməsi Avropanın siyasi rəhbərliyini, beynəlxalq təşkilatların nümayəndələrini və müxtəlif ölkələrin liderlərini Azərbaycanda bir araya gətirəcək.

Bu, eyni zamanda, Azərbaycanın regional sülh, təhlükəsizlik, enerji və nəqliyyat məsələləri ilə bağlı mövqeyini beynəlxalq ictimaiyyətə daha geniş şəkildə təqdim etməsi üçün əlavə imkan yaradacaq. Xüsusilə Cənubi Qafqazın gələcək inkişafı, Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşdırılması, regional kommunikasiyaların açılması və Orta Dəhlizin imkanlarının genişləndirilməsi kimi məsələlər 2028-ci il sammitinin mümkün əsas müzakirə istiqamətləri sırasında yer ala bilər.

Əlbəttə, Azərbaycanın beynəlxalq platformalardakı iştirakının əhəmiyyəti yalnız tədbirlərdə təmsil olunmaqla ölçülmür. Əsas məsələ bu imkanlardan milli maraqların təmin edilməsi, iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi, siyasi dialoqun gücləndirilməsi və regional təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi istiqamətində istifadə etməkdir. Bu baxımdan, Bakı ilə Avropa paytaxtları arasında qurulan siyasi və iqtisadi əlaqələrin daha da inkişaf etdirilməsi qarşılıqlı maraqlara cavab verir.

Dublin sammiti həmçinin Avropa ilə Türkiyə, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya arasındakı münasibətlərin gələcək istiqamətlərini dəyərləndirmək baxımından əhəmiyyətlidir. Azərbaycanın bu coğrafiyalar arasında yerləşməsi, Türkiyə ilə strateji müttəfiqliyi və Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə genişlənən əməkdaşlığı ölkəmizin beynəlxalq əlaqələr sistemindəki rolunu artırır. Bu amillər Avropanın regional tərəfdaşlıq siyasətində Azərbaycanla əməkdaşlığın əhəmiyyətini daha aydın göstərir.

Nəzərə almaq lazımdır ki, Avropa Siyasi Birliyinin sammitləri hüquqi baxımdan məcburi qərarlar qəbul edən qurumların toplantısı deyil. Bu platformanın əsas üstünlüyü dövlət və hökumət başçılarına birbaşa dialoq aparmaq, fikir ayrılıqlarını müzakirə etmək, ikitərəfli görüşlər keçirmək və ortaq maraqlar ətrafında siyasi anlaşmalar əldə etmək imkanı yaratmasıdır. Buna görə də Dublində keçirilən görüşün nəticələrini yalnız yekun bəyanat və ya qəbul ediləcək sənədlərlə qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Liderlər arasında aparılan ikitərəfli təmaslar, formalaşan siyasi mövqelər və gələcək əməkdaşlıq istiqamətləri də sammitin mühüm nəticələri hesab edilməlidir.

Nəticə etibarilə, Avropa Siyasi Birliyinin IX sammiti dəyişən dünya nizamı şəraitində Avropanın öz təhlükəsizlik və əməkdaşlıq mexanizmlərini yenidən nəzərdən keçirmək cəhdinin mühüm göstəricisidir. Müharibələr, geosiyasi rəqabət, enerji təhlükəsizliyi, iqtisadi qeyri-müəyyənlik və yeni texnoloji çağırışlar dövlətləri daha geniş siyasi dialoqa və qarşılıqlı əməkdaşlığa sövq edir.

Azərbaycan üçün isə Dublin görüşü Avropa ilə münasibətlərin inkişafı, enerji və nəqliyyat sahələrində tərəfdaşlığın genişləndirilməsi, Cənubi Qafqazda davamlı sülhün təşviqi və 2028-ci ildə Bakıda keçiriləcək sammitə hazırlıq baxımından əhəmiyyətli siyasi platformadır. Ölkəmizin bu prosesdə iştirakı göstərir ki, Azərbaycan regional məsələlərin müzakirəsində və Avropa ilə Asiya arasında əməkdaşlığın inkişafında fəal tərəfdaş kimi çıxış edir. Bakının 2028-ci ildə belə mötəbər tədbirə ev sahibliyi etməsi isə Azərbaycanın beynəlxalq diplomatik gündəlikdəki mövqeyini təqdim etmək üçün yeni imkanlar açacaq.

Beləliklə, Dublin sammiti təkcə Avropa liderlərinin növbəti görüşü deyil, həm də qitənin gələcək təhlükəsizlik, iqtisadi əməkdaşlıq və siyasi münasibətlər modelinin müzakirə olunduğu mühüm beynəlxalq platformadır. Azərbaycanın bu platformadakı iştirakı və qarşıdakı ev sahibliyi perspektivi isə ölkəmizin Avropa ilə münasibətlərinin gələcək inkişafı baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Fazil Mustafa
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin