Süni intellekt təhsildə: Elm və Təhsil Nazirliyi preventiv addımlar atır

"Süni intellektin ali təhsildə mətn yazma prosesinə daxil olması tələbələrin elmi işlərini özləri yazmaq əvəzinə avtomatlaşdırılmış mənbələrdən istifadə etmə riskini ciddi şəkildə artırıb. Bu tendensiya təkcə Azərbaycanda deyil, qlobal miqyasda akademik dürüstlüyün əsas çağırışlarından birinə çevrilib. Son iki ildə aparılan beynəlxalq araşdırmalar (THE, QS, OECD) göstərir ki, tələbələrin 47%-i ən azı bir dəfə AI-dən elmi iş yazmaq üçün istifadə etdiyini etiraf edib, ABŞ və Avropa universitetlərində bu göstərici 55–60% arasındadır. Bu statistika süni intellektin təhsildə istifadəsinin qadağan olunmasının deyil, idarə edilməsinin zəruriliyini ortaya qoyur.

"Elm və təhsil haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununda akademik dürüstlük prinsipi xüsusi olaraq vurğulanır. Maddə 10.1-də göstərilir ki, təhsilalan "öz fəaliyyətində dürüstlük, obyektivlik və məsuliyyət" prinsiplərinə əməl etməlidir. AI-nin sui-istifadəsi müəlliflik, istinad və ideyanın mənimsənilməsi kimi hüquqi və etik normaları poza bilər".

Bunu BiG.AZ-a açıqlamasında təhsil eksperti Kamran Əsədov bildirib.

O, qeyd edib ki, müsbət tərəf ondan ibarətdir ki, Elm və Təhsil Nazirliyi bu problemi vaxtında qiymətləndirib. Nazirlik elmi işlərin orijinallığının qiymətləndirilməsi ilə bağlı metodik sənədləri yeniləyib, universitetlərdə akademik etika komissiyalarının fəaliyyətini aktivləşdirib və "mərhələli qiymətləndirmə modeli"ni tətbiq edib. Bu mexanizm AI-dən sui-istifadənin qarşısını almaqda effektivdir:

"Qlobal təcrübə göstərir ki, plagiat proqramları AI tərəfindən yaradılmış mətnləri aşkarlamaq üçün kifayət etmir. Aparıcı universitetlər davranış əsaslı yanaşmaya keçərək tələbənin əvvəlki yazı üslubu ilə müqayisə, müdafiə zamanı şifahi əsaslandırma və araşdırmanın mərhələlərinin ardıcıl təqdimatı kimi metodlardan istifadə edirlər. Toronto Universitetində aparılan təhlillər göstərir ki, tələbənin işinin 30–40%-i mərhələli şəkildə təqdim olunduqda AI istifadəsini gizlətmək demək olar ki, mümkün olmur. Britaniyada "draft + reflection" modeli tələbədən hər mərhələdə seçimlərini məntiqi əsaslandırmağı tələb edir və süni mətnlər dərhal aşkarlanır.

Nazirliyin yanaşması həm də ondan ibarətdir ki, universitetlər tələbələrin elmi işlərinin yalnız yekun mətni ilə deyil, yaradılma prosesi ilə bağlı sübutlar tələb etməlidirlər. Estoniya, Finlandiya və Niderland kimi ölkələrdə elmi iş yazmaq yalnız nəticəyə deyil, prosesə əsaslanır və bu model tələbələrdə tədqiqat mədəniyyətini və analitik düşüncəni gücləndirir. Statistik olaraq, belə sistemlərdə AI-dən sui-istifadə halları 28–35% azalır.

Mənfi tərəf odur ki, bəzi universitetlər hələ də ənənəvi yoxlama üsullarına etibar edir və nəzarət mexanizmləri zəif olduqda tələbələr AI vasitəsilə hazır mətnləri birləşdirə bilirlər. Bu səbəbdən sistemli monitorinq, tələbə portfoliolarının aparılması və müəllimlərin AI texnologiyaları ilə bağlı təlimləri vacibdir.

Müsbət tərəf isə odur ki, Elm və Təhsil Nazirliyi AI-nin istifadəsini qadağan etmək yox, düzgün istifadə çərçivəsi yaratmaq istiqamətində addımlar atır. Universitetlərdə etika qaydalarının sərtləşdirilməsi, yazı mədəniyyətinə dair yeni təlimatlar, tələbələr üçün "AI-dən etibarlı və etik istifadə" seminarlarının təşkili həm beynəlxalq standartlara, həm də təhsilin gələcək inkişafına uyğun addımlardır.

Nəticə etibarilə, ali təhsil müəssisələrində elmi işlərin qiymətləndirilməsi daha şəffaf, proses əsaslı və etika yönümlü olacaq. Universitetlər bütün mexanizmləri tətbiq etməli, müəllimlər AI-nin imkan və risklərini dərindən bilməli, tələbələr isə hər cümləyə görə cavabdeh olduqlarını anlamalıdırlar. Bu yanaşma akademik dürüstlüyü gücləndirəcək və ölkədə elmi araşdırmaların keyfiyyətinə real təsir göstərəcək".

Telegramda izləyin