Elan qiyməti başqa, real satış qiyməti başqa: Bakı əmlak bazarında nə baş verir?
Bakıda mənzil bazarında müşahidə olunan qiymət artımını yalnız tələb və təklif münasibətləri ilə izah etmək kifayət deyil. Bu prosesə daha geniş iqtisadi, maliyyə, demoqrafik və şəhərsalma amilləri təsir göstərir. Mənim qənaətimə görə, hazırda Bakı daşınmaz əmlak bazarında həm real iqtisadi əsaslara söykənən bahalaşma, həm də bazar gözləntiləri və spekulyativ davranış nəticəsində yaranan qiymət şişməsi paralel şəkildə müşahidə olunur.
Bəzi hallarda satıcılar əvvəlki dövrlərdə bazarda qeydə alınmış yüksək qiymətləri əsas götürərək mənzillərini daha baha satışa çıxarırlar. Digər satıcılar isə həmin elanlardakı qiymətləri bazarın real göstəricisi kimi qəbul edərək öz əmlaklarının satış qiymətini artırırlar. Nəticədə faktiki alqı-satqı əməliyyatlarından daha çox elan qiymətlərinin formalaşdırdığı psixoloji qiymət mexanizmi meydana çıxır.
Bu, özünü gücləndirən qiymət gözləntisi mexanizmidir: satıcı gələcəkdə mənzilini daha baha sata biləcəyini düşünərək bugünkü qiyməti artırır, alıcı isə qiymətlərin daha da yüksələcəyindən ehtiyat edərək alış qərarını sürətləndirir. Beləliklə, bazarda iqtisadi əsaslarla tam izah olunmayan əlavə qiymət təzyiqi yaranır.
Digər mühüm problem mənzilin investisiya aləti kimi həddindən artıq qiymətləndirilməsidir. Daşınmaz əmlak uzunmüddətli kapitalın qorunması vasitəsi ola bilər. Lakin mənzilin dəyərini yalnız gələcəkdə bahalaşacağı gözləntisi əsasında müəyyənləşdirmək düzgün iqtisadi yanaşma deyil. Bu zaman kirayə gəlirliliyi, istismar xərcləri, mənzilin boş qalma riski, amortizasiya və alternativ investisiya imkanları da nəzərə alınmalıdır.
Daşınmaz əmlak bazarının sağlamlığını qiymətləndirmək üçün yalnız bir kvadratmetrin neçə manata satıldığına baxmaq kifayət etmir. Mənzil qiymətlərinin orta aylıq gəlirlərə nisbəti, ailənin mənzil əldə etmək üçün neçə illik gəlirini sərf etməli olduğu, eləcə də ipoteka ödənişlərinin ailə büdcəsində tutduğu pay da təhlil edilməlidir.
Əgər mənzil qiymətləri əhalinin gəlirlərindən daha sürətlə artırsa, bu, müəyyən müddətdən sonra effektiv tələbin zəifləməsinə səbəb olur. Başqa sözlə, bazarda mənzil almaq istəyənlərin sayı çox olsa da, həmin mənzilləri mövcud qiymətlərlə əldə edə bilənlərin sayı azalır.
Belə şəraitdə nominal tələb ilə ödəmə qabiliyyətli tələb arasında fərq yaranır. Mənzilə ehtiyacın olması hələ onun mövcud qiymətlərlə əldə edilə biləcəyi demək deyil.
Peşəkar qiymətləndirmə baxımından bazarın vəziyyətini müəyyənləşdirmək üçün beş əsas indikatorun kompleks şəkildə təhlilini vacib hesab edirəm:
Real alqı-satqı qiymətləri. Notarial qaydada rəsmiləşdirilmiş əməliyyatlar və müqayisə edilə bilən mənzillərin faktiki satış qiymətləri.
Tələb və təklif balansı. Bazara çıxarılan mənzillərin sayı, real alıcıların sayı və satışların dinamikası.
Satış müddəti. Mənzillərin bazarda neçə gün qalması və satışın baş tutması üçün hansı qiymət endirimlərinin tələb olunması.
Kirayə gəlirliliyi. Mənzilin satış qiymətinin onun yaratdığı illik xalis kirayə gəlirinə nisbəti.
Qiymətlərin gəlirlər və maliyyələşmə imkanları ilə uyğunluğu. Əhalinin alıcılıq qabiliyyəti, ipoteka faizləri və kreditə çıxış imkanları.
Bu indikatorlar birlikdə təhlil edilmədən bazardakı bahalaşmanı sağlam inkişaf və ya spekulyativ köpük kimi təsnif etmək metodoloji baxımdan düzgün olmaz. Bakıda mənzil qiymətlərinin müəyyən hissəsi real iqtisadi fundamentallarla əsaslandırıla bilər. Lakin bazarın bütün seqmentlərində elan olunan qiymətləri avtomatik olaraq real bazar dəyəri hesab etmək doğru deyil.
Bizim üçün əsas məsələ qiymətlərin yüksək və ya aşağı olması deyil, onların hansı iqtisadi əsaslarla formalaşmasıdır. Əgər qiymət artımı real tələb, tikinti xərcləri, torpaq resurslarının məhdudluğu və gəlir potensialı ilə dəstəklənirsə, bu, bazarın təbii inkişafı kimi qiymətləndirilə bilər. Əgər artım əsasən gözləntilər, emosional qərarlar, süni qiymət orientirləri və spekulyativ davranış hesabına baş verirsə, bu, artıq bazarda qiymət təhrifinin göstəricisidir.
Hesab edirəm ki, Bakı daşınmaz əmlak bazarının daha şəffaf və dayanıqlı inkişafı üçün real alqı-satqı qiymətlərinə əsaslanan vahid informasiya bazasının yaradılması, mütəmadi daşınmaz əmlak qiymət indekslərinin hazırlanması və peşəkar qiymətləndirmə standartlarının tətbiqi vacibdir.
Unutmayaq: daşınmaz əmlakın dəyərini satıcının istəyi deyil, bazarın real ödəmə qabiliyyəti və iqtisadi əsaslar müəyyən edir. Elan qiyməti gözləntidir, real satış qiyməti isə bazarın verdiyi cavabdır.
Fərid Cəfərli -Əmlak məsələləri üzrə ekspert
BiG.Az
Telegramda izləyin
Şikayətiniz varsa Whatsapp: 077 7125666
Facebookda Paylaş










