Azyaşlı qızları ərə verən zehniyyət: İran, Əfqanıstan və bəzi ərəb ölkələrində uşaqlığın qətli!

"Azyaşlı qız uşaqlarının ərə verilməsi nə ənənə adı ilə ört-basdır edilə bilən, nə də dini və sosial bəhanələrlə əsaslandırıla bilən adi bir məsələdir. Bu, uşağın hüquqlarına, sağlamlığına, azadlığına və gələcəyinə vurulan ağır zərbədir. İran, Əfqanıstan və bəzi ərəb ölkələrində erkən nikah problemi dünyanın gözləri qarşısında milyonlarla qızın uşaqlığını əlindən alan, onları vaxtından əvvəl ailə məsuliyyətinə, erkən hamiləliyə və bəzən zorakılığa sürükləyən ciddi sosial böhran olaraq qalır. Ən dəhşətlisi isə budur ki, bəzi hallarda uşağın taleyini dəyişən bu qərarlar ailə razılığı, adət-ənənə və maddi zərurət pərdəsi altında təqdim edilir. Halbuki heç bir ənənə uşağın hüquqlarını tapdalamaq üçün bəraət deyil".

Bu sözləri BiG.AZ-a açıqlamasında Milli Məclisin deputatı Məlahət İbrahimqızı bildirib. O qeyd edib ki, bir qızın məktəbli yaşında gəlinə çevrilməsi, arzularının yarımçıq qalması, təhsilinin dayanması və həyatının başqalarının qərarları əsasında müəyyənləşdirilməsi cəmiyyətin üz qarasıdır.

"Uşağın özünü tanımağa, dünyanı öyrənməyə, peşə seçməyə və gələcəyini qurmağa ehtiyacı olduğu yaşda onun qarşısına ailə məsuliyyəti qoymaq insan həyatına qarşı məsuliyyətsiz münasibətin göstəricisidir. Sual yaranır: hələ öz hüquqlarını tam müdafiə edə bilməyən uşağın həyatını kim və hansı əsasla müəyyənləşdirir? Niyə bəzi cəmiyyətlərdə qız uşağının təhsilindən və gələcəyindən daha çox onun nə vaxt ərə veriləcəyi müzakirə olunur? İranda erkən nikah məsələsi xüsusilə ciddi hüquqi və ictimai müzakirələrə səbəb olur. Ölkənin mülki qanunvericiliyinin 1041-ci maddəsi qızların 13, oğlanların 15 yaşından əvvəl nikahını müəyyən şərtlərlə, qanuni nümayəndənin icazəsi və səlahiyyətli məhkəmənin qərarı əsasında mümkün sayır. Bu hüquqi çərçivə uşaqların müdafiəsi baxımından kəskin suallar doğurur. Çünki nikahın müəyyən şərtlərlə qanuni mümkünlüyü uşağın fiziki, psixoloji və sosial baxımdan ailə həyatına hazır olduğunu sübut etmir. Qanunvericilikdə istisnanın olması uşağın gələcəyinin təhlükəyə atılmasını mənəvi cəhətdən qəbulolunan etmir. 13 yaşlı qızın həyatının ən mühüm qərarlarından birinin böyüklər tərəfindən müəyyənləşdirilməsi hansı ədalət prinsipinə uyğundur? O, öz təhsilinin, sağlamlığının və gələcək həyatının nəticələrini nə dərəcədə dərk edə bilər? Ailə razılığı uşağın iradəsini əvəz edə bilərmi? Bu suallardan yayınmaq problemin mahiyyətini gizlətmək deməkdir. Uşağın hüquqları valideynin qərarı ilə məhdudlaşmamalı, onun təhlükəsizliyi dövlətin real müdafiəsi altında olmalıdır".

Müsahibimiz əlavə edib ki, Əfqanıstanda isə qız uşaqlarının vəziyyəti daha faciəli xarakter daşıyır:

"Uzunmüddətli münaqişələr, yoxsulluq, humanitar böhran və Taliban hakimiyyətinin qızların orta və ali təhsilinə tətbiq etdiyi məhdudiyyətlər onların gələcək imkanlarını ciddi şəkildə daraldıb. Məktəbin qapıları üzünə bağlanan, peşə qazanmaq və müstəqil həyat qurmaq imkanları məhdudlaşdırılan qızın qarşısında hansı seçim qalır? Belə şəraitdə erkən nikahın ailənin maddi problemlərini həll etmək vasitəsi kimi təqdim edilməsi daha ağır nəticələrə yol aça bilər. Yoxsulluq uşağın nikaha verilməsinə bəraət qazandıra bilməz. Ailənin maddi çətinliyi varsa, çıxış yolu qızın uşaqlığını əlindən almaq deyil, həmin ailəyə sosial yardım göstərmək, uşağın təhsilini qorumaq və təhlükəsizliyini təmin etməkdir. Əks halda, cəmiyyət öz sosial problemlərinin yükünü ən müdafiəsiz şəxsin - uşağın çiyinlərinə qoymuş olur. Qızın məktəbdən ayrılması, iqtisadi asılılığa düşməsi və erkən yaşda ana olmaq riski ilə üzləşməsi yoxsulluqdan qurtuluş deyil, gələcəkdə daha ağır sosial problemlərin başlanğıcıdır.
Əfqanıstanda qızların təhsil hüququnun məhdudlaşdırılması ilə erkən nikah təhlükəsi arasındakı əlaqə xüsusilə narahatedicidir. Əvvəlcə uşağın təhsil imkanları əlindən alınır, sonra isə onun qarşısında yaranan məhdud seçimlər nikah üçün əsas kimi göstərilə bilir. Bu, qız uşağının gələcəyini addım-addım məhdudlaşdıran təhlükəli mexanizmdir. Təhsil hüququndan məhrum edilmiş uşağın iqtisadi müstəqillik qazanması çətinləşir, sosial müdafiəsi zəifləyir və başqalarının qərarlarından asılılığı artır. Yəmən kimi münaqişədən əziyyət çəkən ərəb ölkələrində də yoxsulluq, humanitar böhran və təhsilə çıxışın zəifləməsi erkən nikah riskini artıra bilər. Bununla belə, ərəb ölkələrinin hamısında vəziyyətin eyni olduğunu söyləmək düzgün deyil: qanunlar, sosial şərait və islahatlar ölkələr arasında fərqlənir. Problem müəyyən bir xalqı və ya dini bütövlükdə ittiham etməkdə deyil, uşaqların hüquqlarını məhdudlaşdıran konkret qanunları, praktikaları və sosial münasibətləri dəyişməkdədir".

Məlahət İbrahimqızının sözlərinə görə, erkən nikahın nəticələri yalnız məktəbdən ayrılmaqla bitmir:

"Azyaşlı qız erkən hamiləlik, tibbi ağırlaşmalar, psixoloji gərginlik, ailədaxili zorakılıq və iqtisadi asılılıq riski ilə qarşılaşa bilər. Hələ öz emosional inkişafını tamamlamamış uşağın üzərinə həyat yoldaşı və ana məsuliyyətinin qoyulması onun sağlamlığına və psixoloji vəziyyətinə ağır təsir göstərə bilər. Bəzi hallarda qızın etirazı nəzərə alınmır, qorxudan susması razılıq kimi qəbul edilir, ailənin qərarı isə toxunulmaz sayılır. Halbuki uşağın sükutu onun könüllü razılığı demək deyil. Erkən nikahın ən təhlükəli tərəflərindən biri də uşağın müdafiəsizliyinin normallaşdırılmasıdır. Cəmiyyət belə hallara adət adı ilə susduqda, ailənin qərarını sorğulanmaz hesab etdikdə və uşağın hüquqlarını ikinci plana keçirdikdə problem daha da dərinləşir. Uşağın təhlükəsizliyi ailənin nüfuzundan, ictimai qınaqdan və köhnəlmiş stereotiplərdən üstün tutulmalıdır. Əgər qız uşağı məcburiyyət, təhdid və ya zorakılıqla nikaha cəlb edilirsə, bu məsələni ailədaxili iş kimi kənara qoymaq olmaz. Burada dövlətlərin məsuliyyəti xüsusi vurğulanmalıdır. Uşaqların hüquqlarını qorumaq yalnız bəyanatlarla mümkün deyil. Qanunvericilik aydın və təsirli olmalı, uşaqlar üçün müdafiə mexanizmləri işləməli, erkən və məcburi nikah hallarına qarşı real tədbirlər görülməlidir. Qeyri-rəsmi birliklər və nikahın qeydiyyata alınmadığı hallar da uşaqların müdafiəsiz qalmasına səbəb olmamalıdır. Məktəbdən yayınan qızların vəziyyəti araşdırılmalı, risk altında olan uşaqlar vaxtında müəyyən edilməli, onların hüquqi, tibbi və psixoloji yardıma çıxışı təmin olunmalıdır. Azərbaycan üçün də bu məsələ ciddi xəbərdarlıqdır. Erkən nikahla mübarizə yalnız hansısa hadisə ictimailəşəndə gündəmə gələn kampaniya olmamalıdır. Məktəblər, sosial xidmətlər, səhiyyə müəssisələri, hüquq-mühafizə orqanları və ictimai təşkilatlar arasında əlaqələndirilmiş fəaliyyət gücləndirilməlidir. Valideynlər maarifləndirilməli, qızların təhsildən yayınmasının səbəbləri araşdırılmalı, aztəminatlı ailələrə dəstək göstərilməli və uşaqların məcburiyyət altında nikaha cəlb edilməsinin qarşısı alınmalıdır. Uşaq təhlükə ilə üzləşdikdən sonra deyil, təhlükə yaranan kimi müdaxilə etmək əsas prinsip olmalıdır.
Medianın da bu məsələdə susmağa haqqı yoxdur. Erkən nikah hadisələri sensasiya naminə deyil, uşaqların hüquqlarını qorumaq məqsədilə araşdırılmalıdır. Jurnalistlər problemin arxasındakı səbəbləri, hüquqi boşluqları, sosial təzyiqi və dövlət qurumlarının məsuliyyətini gündəmə gətirməlidirlər. Eyni zamanda, zərərçəkən uşaqların kimliyinin açıqlanması və onların yenidən təzyiqə məruz qalması yolverilməzdir".

Deputat vurğulayıb ki, dünyanın heç bir yerində qız uşağının taleyi ailənin maddi vəziyyətinə, başqalarının iradəsinə və ya köhnəlmiş düşüncələrə qurban verilməməlidir:

"Uşağın hüquqları müzakirə predmeti deyil. Təhsil almaq, sağlam böyümək, zorakılıqdan qorunmaq və öz gələcəyini qurmaq hüququ hər bir qız üçün təmin edilməlidir. Uşağın uşaqlığını əlindən alan ənənə qorunmalı dəyər deyil, dəyişdirilməli problemdir. İran, Əfqanıstan və bəzi ərəb ölkələrində erkən nikahın ağır nəticələri göstərir ki, susqunluq və laqeydlik bu faciələrin qarşısını almır. Dövlətlər qanunları sərtləşdirməklə yanaşı, onları real şəkildə tətbiq etməli, ailələrə sosial dəstək göstərməli və hər bir uşağın müdafiəsini təmin etməlidirlər. Azyaşlı qız gəlin olmaq üçün deyil, uşaq olmaq, oxumaq, inkişaf etmək və gələcək qurmaq üçün dünyaya gəlir. Onun taleyini erkən nikahın, məcburiyyətin və sosial təzyiqin ixtiyarına buraxmaq insan hüquqlarına ziddir. Əsl sınaq cəmiyyətlərin öz ənənələrini necə müdafiə etməsi deyil, ən müdafiəsiz uşaqlarını necə qorumasıdır. Bir uşağın yarımçıq qalan uşaqlığı heç bir bəhanə ilə əsaslandırıla bilməz"!

Aynur Babazadə

Telegramda izləyin