İlham Əliyevin prezidentliyinin 23 ili: Azərbaycanın güc strategiyası, Qarabağ Zəfəri və yeni inkişaf mərhələsinin siyasi təhlili

2026-cı il oktyabrın 15-də İlham Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsindən 23 il ötür. Bu tarix ölkənin müasir siyasi tarixində baş vermiş dəyişikliklərin, dövlət idarəçiliyinin əsas istiqamətlərinin və Azərbaycanın regional güc mərkəzi kimi mövqeyinin təhlili üçün mühüm fürsətdir. 2003-cü ildən başlayan prezidentlik dövrü enerji siyasətinin genişləndirilməsi, iqtisadi infrastrukturun yenilənməsi, hərbi potensialın gücləndirilməsi, ərazi bütövlüyünün bərpası və xarici siyasət əlaqələrinin inkişafı ilə səciyyələnir. Bu mərhələnin əsas analitik xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, Azərbaycanın qarşısında dayanan strateji vəzifələr zamanla dəyişib: əvvəlki dövrlərdə dövlətin iqtisadi və institusional imkanlarının artırılması ön planda idisə, sonrakı mərhələdə ərazi bütövlüyünün təmin olunması və postmünaqişə reallıqlarının idarə edilməsi əsas məsələlərə çevrilib.
İlham Əliyevin prezidentliyə başlaması Heydər Əliyevin müəyyənləşdirdiyi dövlətçilik kursunun davam etdirilməsi ilə əlaqələndirilirdi. Sonrakı illərdə Azərbaycanın inkişaf strategiyası enerji resurslarından əldə olunan gəlirlərin iqtisadi və infrastruktur layihələrinə yönəldilməsi, beynəlxalq tərəfdaşlıqların genişləndirilməsi və milli təhlükəsizlik imkanlarının artırılması istiqamətlərini əhatə etdi. Bu siyasətin nəticələrini qiymətləndirərkən iki məsələni fərqləndirmək vacibdir: dövlətin maddi və institusional imkanlarının genişlənməsi və həmin imkanların cəmiyyətin rifahına, hüquqi təminatlara və iqtisadi rəqabət qabiliyyətinə çevrilməsi. Birinci istiqamətdə həyata keçirilən layihələr ölkənin inkişaf mənzərəsini dəyişdirib, ikinci istiqamətdə isə davamlı nəticələr əldə etmək üçün institusional və iqtisadi islahatların əhəmiyyəti qalır.
Azərbaycanın enerji strategiyası bu inkişaf modelinin əsas sütunlarından biri olub. Neft və qaz ixracı ölkənin maliyyə imkanlarını artırıb, beynəlxalq iqtisadi əlaqələrini genişləndirib və enerji təhlükəsizliyi məsələlərində rolunu gücləndirib. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və Cənub Qaz Dəhlizi kimi layihələr Azərbaycanın dünya enerji bazarları ilə əlaqələrini dərinləşdirib. Bununla yanaşı, enerji gəlirlərinin yaratdığı imkanlar iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi üçün də istifadə olunmalıdır. Çünki qlobal enerji keçidi, bazar qiymətlərinin dəyişkənliyi və texnoloji yeniliklər enerji resurslarına həddindən artıq bağlı olan iqtisadiyyatlar üçün uzunmüddətli risklər yaradır.

Bu baxımdan Azərbaycanın növbəti inkişaf mərhələsində əsas məsələ iqtisadi artımın mənbələrini genişləndirməkdir. Qeyri-neft sənayesinin inkişafı, aqrar sektorun məhsuldarlığının artırılması, rəqəmsal iqtisadiyyatın genişləndirilməsi, kiçik və orta sahibkarlığın dəstəklənməsi və yeni texnologiyaların tətbiqi iqtisadi dayanıqlılığın əsas şərtləridir. İqtisadi inkişafın keyfiyyəti yalnız ümumi daxili məhsulun artımı ilə deyil, yeni iş yerlərinin yaradılması, əhalinin real gəlirlərinin yüksəlməsi, rəqabət mühitinin güclənməsi və regionlar arasında iqtisadi fərqlərin azalması ilə də qiymətləndirilməlidir. Dövlətin iqtisadi gücü vətəndaşların gündəlik həyatında hiss olunan nəticələr yaratdıqda daha dayanıqlı xarakter alır.

Prezident İlham Əliyevin hakimiyyəti dövrünün ən mühüm siyasi-hərbi hadisəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası ilə bağlı proseslərdir. 2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsi Cənubi Qafqazın geosiyasi mənzərəsini dəyişdi. Azərbaycan işğal altında olan ərazilərinin əhəmiyyətli hissəsini azad etdi, 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra isə ölkə bütün ərazisində suverenliyinin bərpa olunduğunu elan etdi. Bu hadisələr Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində yeni mərhələ açdı və uzun illər davam edən münaqişənin əvvəlki hərbi-siyasi çərçivəsini dəyişdirdi.

Qarabağ Zəfərinin strateji əhəmiyyəti hərbi nəticələrlə məhdudlaşmır. Ərazi bütövlüyünün bərpası ölkənin təhlükəsizlik gündəliyini dəyişdirməklə yanaşı, yeni iqtisadi, sosial və diplomatik vəzifələr də yaradıb. Münaqişədən sonrakı mərhələdə əsas məsələ əldə edilmiş nəticələrin uzunmüddətli sabitliyə çevrilməsidir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası, mina təhlükəsinin aradan qaldırılması, keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı və iqtisadi həyatın canlandırılması dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindəndir. Böyük Qayıdışın nəticələri yalnız tikilmiş evlərin və yolların sayı ilə deyil, insanların daimi yaşayış imkanları, məşğulluq səviyyəsi, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin keyfiyyəti ilə ölçüləcək.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası eyni zamanda iqtisadi idarəetmənin səmərəliliyi baxımından mühüm sınaqdır. Dövlət investisiyaları yeni infrastruktur yaradır, lakin uzunmüddətli inkişaf üçün özəl sektorun cəlb olunması, yerli istehsalın genişləndirilməsi və davamlı iş yerlərinin yaradılması vacibdir. Bu ərazilərdə iqtisadi fəallığın artması həm əhalinin geri qayıdışını sürətləndirə, həm də ölkənin ümumi iqtisadi potensialına töhfə verə bilər. Deməli, Qarabağın yenidən qurulması yalnız bərpa proqramı deyil, həm də yeni regional inkişaf modelinin formalaşdırılması prosesidir.

Hərbi-siyasi nəticələrin möhkəmləndirilməsi ilə paralel olaraq regionda davamlı sülhün təmin olunması da strateji əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması, sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası, nəqliyyat əlaqələrinin açılması və qarşılıqlı öhdəliklərin icrası Cənubi Qafqazın gələcəyinə təsir göstərən əsas məsələlərdir. Dayanıqlı sülh regionda ticarətin genişlənməsinə, nəqliyyat marşrutlarının inkişafına və iqtisadi əməkdaşlığın artmasına imkan yarada bilər. Bunun üçün siyasi bəyanatlarla yanaşı, hüquqi baxımdan müəyyən edilmiş razılaşmaların və onların praktik icra mexanizmlərinin əhəmiyyəti böyükdür.

Azərbaycanın xarici siyasətində Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik, Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əməkdaşlıq və Avropa ilə enerji əlaqələri xüsusi yer tutur. Ölkənin coğrafi mövqeyi Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərində iştirak üçün imkanlar yaradır. Lakin geosiyasi rəqabətin artdığı müasir şəraitdə bu imkanlardan səmərəli istifadə etmək üçün diplomatik çeviklik, iqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsi və milli maraqların ardıcıl müdafiəsi vacibdir. Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyi yalnız siyasi əlaqələrin genişliyi ilə deyil, həm də iqtisadiyyatının rəqabət qabiliyyəti, hüquqi mühitin etibarlılığı və tərəfdaşlıqların konkret nəticələri ilə müəyyən olunur.

23 illik dövrün analitik qiymətləndirilməsində dövlət idarəçiliyinin keyfiyyəti ayrıca əhəmiyyət daşıyır. İqtisadi resursların və hərbi imkanların genişlənməsi dövlətin potensialını artırsa da, uzunmüddətli inkişaf üçün qanunun aliliyi, məhkəmə sisteminə etimad, şəffaflıq, ictimai hesabatlılıq və dövlət xidmətlərinin keyfiyyəti mühüm şərtlərdir. Vətəndaş hüquqlarının qorunması və dövlət institutlarının səmərəli fəaliyyəti iqtisadi inkişafın cəmiyyət üçün daha geniş nəticələr yaratmasına şərait yaradır. Dövlətin gücü yalnız resursların həcmi ilə deyil, həmin resursların necə idarə olunması və ictimai ehtiyaclara necə cavab verməsi ilə də ölçülür.

İnsan kapitalı və sosial rifah məsələləri Azərbaycanın gələcək inkişafında həlledici istiqamətlərdəndir.

Keyfiyyətli təhsil, müasir peşə hazırlığı, səhiyyə xidmətlərinin əlçatanlığı, gənclərin məşğulluğu və innovasiya imkanları ölkənin uzunmüddətli rəqabət qabiliyyətinə təsir göstərir. Qlobal iqtisadiyyatın texnologiya və bilik üzərində qurulduğu bir dövrdə təbii ehtiyatlar mühüm üstünlük olaraq qalsa da, həmin üstünlüyün davamlı nəticələrə çevrilməsi insan kapitalına investisiyalardan asılıdır. Buna görə də Azərbaycanın gələcək inkişaf strategiyasında təhsil, elmi tədqiqat, rəqəmsal bacarıqlar və innovativ sahibkarlıq daha böyük yer tutmalıdır.
Nəticə etibarilə, İlham Əliyevin prezidentliyinin 23 ili Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində mühüm siyasi, iqtisadi və hərbi dəyişikliklərlə xarakterizə olunur. Enerji infrastrukturunun inkişafı, beynəlxalq əlaqələrin genişlənməsi, hərbi potensialın gücləndirilməsi və ərazi bütövlüyünün bərpası bu dövrün əsas hadisələridir. Lakin gələcək mərhələnin uğuru əldə edilmiş nəticələrin hansı dərəcədə dayanıqlı iqtisadi artıma, sosial rifaha, hüquqi təminatlara və regional sülhə çevriləcəyindən asılı olacaq. Azərbaycanın qarşısında duran əsas strateji vəzifə siyasi və hərbi nəticələri iqtisadi dayanıqlılıqla möhkəmləndirmək, dövlət institutlarının keyfiyyətini yüksəltmək və insan kapitalının inkişafını sürətləndirməkdir. Məhz bu amillər ölkənin növbəti inkişaf mərhələsinin istiqamətini müəyyən edəcək.

Ceyhun Məmmədov - Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin