İranın Azərbaycan uşaqlarına mümkün təsiri: "Zəhərləmə" iddiasının siyasi, informasiya və milli təhlükəsizlik aspektlərində analitik TƏHLİL

"Azərbaycan uşaqlarının təhlükəsizliyi ətrafında yaranan müzakirələrə yalnız ayrı-ayrı hadisələr prizmasından yanaşmaq kifayət deyil. Bu məsələ daha geniş çərçivədə - regional siyasi münasibətlər, informasiya müharibəsi, dini ideoloji təsirlər, ictimai təhlükəsizlik və milli kimliyin qorunması kontekstində qiymətləndirilməlidir. İranın Azərbaycan uşaqlarını "zəhərləməsi" barədə səsləndirilən tezis də məhz bu baxımdan ciddi analitik araşdırma tələb edir. Çünki söhbət bir tərəfdən uşaqların sağlamlığından, digər tərəfdən isə cəmiyyətdə təhlükə hissinin necə formalaşdırılmasından və xarici təsir iddialarının hansı faktlarla əsaslandırılmasından gedir".

Bu sözləri BiG.AZ-a açıqlamasında Milli Məclisin deputatı Cavanşir Paşazadə bildirib. O qeyd edib ki, mövzunun əsas mahiyyəti bir sual ətrafında cəmlənir. Azərbaycan uşaqlarına qarşı konkret fiziki təhlükə mövcuddurmu, yoxsa müzakirə daha çox informasiya və ideoloji təsirlərlə bağlıdır?:

"Bu suala cavab vermək üçün ilk növbədə hadisələrin mahiyyəti dəqiq müəyyənləşdirilməli, iddialar sübutlardan ayrılmalı və mümkün səbəb-nəticə əlaqələri araşdırılmalıdır. Fiziki zəhərlənmə ilə ideoloji təsir arasında prinsipial fərq var. Əgər uşaqların qida və ya başqa maddələrlə zəhərlənməsindən söhbət gedirsə, tibbi müayinələrin nəticələri, laborator analizlər, hadisə yerindən götürülən nümunələr və hüquq-mühafizə orqanlarının araşdırması əsas götürülməlidir. Hər hansı xarici dövlətin bu hadisəyə aidiyyəti barədə nəticə çıxarmaq üçün isə maddənin mənşəyindən əlavə, təşkilatçılıq və mümkün iştirakçılıq əlaqələrini göstərən etibarlı sübutlar tələb olunur. Əgər "zəhərləmə" ifadəsi uşaqların düşüncəsinə, milli kimliyinə və mənəvi dünyasına təsir göstərən ideoloji fəaliyyəti nəzərdə tutursa, onda araşdırmanın istiqaməti dəyişir. Bu zaman sosial şəbəkələrdə yayılan materiallar, təbliğat məzmunları, istifadə edilən simvollar, məlumatların yayılma üsulları və uşaqların həmin məzmunlarla qarşılıqlı əlaqəsi təhlil edilməlidir. Beləliklə, eyni ifadə altında təqdim olunan iki fərqli problem bir-birinə qarışdırılmadan araşdırılmalıdır".

Deputat əlavə edib ki, İran amilinin müzakirə olunması Azərbaycanın regional təhlükəsizlik maraqları ilə də bağlıdır:

"Bakı ilə Tehran arasında münasibətlər uzun müddət ərzində həm əməkdaşlıq, həm də siyasi fikir ayrılıqları ilə müşayiət olunub. Cənubi Qafqazda güc balansı, Azərbaycanın müstəqil xarici siyasəti, nəqliyyat dəhlizləri, regional əlaqələr və dini-siyasi təsir məsələləri iki ölkə arasındakı münasibətlərdə əhəmiyyətli yer tutur. Belə geosiyasi şəraitdə informasiya məkanı da siyasi rəqabətin istiqamətlərindən birinə çevrilə bilər. Lakin geosiyasi gərginlik konkret cinayətin sübutu deyil. İranla Azərbaycan arasında siyasi fikir ayrılıqlarının mövcudluğu özlüyündə Azərbaycan uşaqlarının fiziki zəhərlənməsinin təşkil edildiyini göstərmir. Analitik təhlilin etibarlılığı məhz bu fərqin qorunmasından asılıdır. Siyasi kontekst mümkün riskləri araşdırmağa əsas verə bilər, amma hadisənin səbəbini yalnız faktlar müəyyən edə bilər. Müvəqqəti komissiyasının 2025-ci ildə yaydığı açıqlamalarda ölkəmizə qarşı dezinformasiya kampaniyaları və informasiya müdaxiləsi ilə bağlı narahatlıqlar ifadə olunub. Bu açıqlamalar informasiya təhlükəsizliyinin dövlət səviyyəsində diqqət mərkəzində olduğunu göstərir. Bununla belə, Azərbaycan əleyhinə informasiya kampaniyaları barədə məlumatların mövcudluğu konkret zəhərlənmə hadisəsinin həmin kampaniyalarla əlaqəsini avtomatik təsdiqləmir".

Müsahibimiz qeyd edib ki, müasir informasiya müharibəsinin məqsədi yalnız yanlış məlumat yaymaqdan ibarət olmaya bilər:

"Dezinformasiya ictimai etimadı zəiflətmək, cəmiyyətdə qorxu yaratmaq, müxtəlif qruplar arasında qarşıdurmanı gücləndirmək və dövlət qurumlarının fəaliyyətinə inamsızlıq formalaşdırmaq üçün də istifadə edilə bilər. Uşaqların sağlamlığı ilə bağlı hadisələr isə emosional həssaslığına görə belə məlumatların geniş yayılmasına şərait yarada bilər. Bu səbəbdən hər hansı məktəbdə zəhərlənmə hadisəsi barədə məlumat yayıldıqda iki paralel istiqamətdə fəaliyyət vacibdir. Birincisi, uşaqların sağlamlığı üçün risk dərhal qiymətləndirilməli və hadisənin səbəbi müəyyənləşdirilməlidir. İkincisi, hadisə ətrafında yayılan məlumatların doğruluğu yoxlanılmalı, təsdiqlənməmiş iddiaların ictimai təşvişə səbəb olmasının qarşısı alınmalıdır. Bu yanaşma nə təhlükəni kiçiltmək, nə də məsələni siyasiləşdirmək deməkdir; məqsəd həqiqətin müəyyənləşdirilməsidir. Məsələnin digər mühüm tərəfi uşaqların rəqəmsal mühitdə qarşılaşdıqları məzmunlardır. Sosial şəbəkələrdə dini və milli hisslərə müraciət edən, emosional təsir yaradan və siyasi mövqeni uşaqlara qəbul etdirməyə çalışan materiallar yayıla bilər. Belə məzmunların mövcudluğu avtomatik olaraq müəyyən dövlətin uşaqlara qarşı təşkilatlanmış fəaliyyət apardığını göstərməsə də, uşaqların media savadlılığının gücləndirilməsini zəruri edir. Uşaqlara informasiya mənbələrini yoxlamaq, faktla rəyi fərqləndirmək, saxta profilləri tanımaq və şübhəli çağırışlarla qarşılaşdıqda böyüklərə müraciət etmək öyrədilməlidir. Milli kimliyin qorunması da yalnız şüarlarla deyil, keyfiyyətli təhsil, tarixi bilik, sağlam vətənpərvərlik və tənqidi düşüncə vasitəsilə təmin olunmalıdır. Öz milli dəyərlərini dərindən dərk edən, eyni zamanda başqa xalqlara hörmətlə yanaşan uşaq manipulyativ təsirlərə qarşı daha dayanıqlı olur".

Cavanşir Paşazadənin sözlərinə görə, Azərbaycan üçün digər vacib istiqamət məktəblərdə qida təhlükəsizliyinə nəzarətin gücləndirilməsidir:

"Məktəblilərin səhhətində problem yarandıqda hadisənin səbəbi operativ şəkildə müəyyənləşdirilməli, qida nümunələri yoxlanılmalı və nəticələr ictimaiyyətə açıqlanmalıdır. Şübhəli maddənin qəsdən verilməsi ehtimalı yaranarsa, bu ehtimal hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən araşdırılmalıdır. Lakin ilkin məlumatlar təsdiqlənmədən hadisənin xarici dövlətlə əlaqələndirilməsi obyektiv nəticəyə gəlməyə mane ola bilər.
Medianın bu prosesdə rolu xüsusilə böyükdür. "İran Azərbaycan uşaqlarını zəhərləyir" kimi qəti başlıq oxucuda artıq təsdiqlənmiş cinayət barədə məlumat aldığı təəssüratını yaradır. Əgər belə iddianı təsdiqləyən sübut yoxdursa, bu təqdimat jurnalistikanın faktlara əsaslanmaq prinsipinə uyğun gəlmir. Daha düzgün yanaşma iddianı araşdırma predmeti kimi təqdim etmək, rəsmi məlumatları yoxlamaq, sübutların mövcudluğunu qiymətləndirmək və cavabsız sualları göstərməkdir. Analitik baxımdan nəticə ondan ibarətdir ki, Azərbaycan uşaqlarının müdafiəsi bir-birini tamamlayan üç istiqamətdə təmin edilməlidir: fiziki və tibbi təhlükəsizlik, informasiya və psixoloji təhlükəsizlik, milli-mənəvi inkişaf. Bu istiqamətlərdən hər hansı birinə laqeyd yanaşmaq uşaqların müdafiə mexanizmlərini zəiflədə bilər. Eyni zamanda, təhlükəsizlik məsələlərinin siyasi ittihamlar üçün vasitəyə çevrilməsinə imkan verməmək də vacibdir. İranın Azərbaycan uşaqlarına qarşı fiziki zəhərləmə fəaliyyəti göstərməsi barədə iddia etibarlı sübutlarla təsdiqlənməyibsə, onu fakt kimi təqdim etmək olmaz. Bununla yanaşı, xarici informasiya müdaxiləsi və ideoloji manipulyasiya ehtimalları konkret materiallar və sübutlar əsasında araşdırılmalıdır. Dövlət qurumlarının şəffaflığı, məktəblərdə təhlükəsizlik tədbirləri, ailələrin maarifləndirilməsi və medianın peşəkar fəaliyyəti bu sahədə əsas müdafiə vasitələridir. Azərbaycan uşaqlarının təhlükəsizliyini qorumaq üçün həm mümkün xarici təsirlərə qarşı ayıq olmaq, həm də hər bir ittihamın sübut olunmasını tələb etmək lazımdır. Milli təhlükəsizlik qorxu və şayiələrlə deyil, faktların vaxtında müəyyənləşdirilməsi, peşəkar araşdırma və hüquqi məsuliyyətlə möhkəmləndirilir".

Aynur Babazadə

Telegramda izləyin