Vahid məktəbli forması: geyimdən daha böyük məsələ - məktəb mədəniyyəti, bərabərlik və tərbiyə

Məktəbli formasına münasibət cəmiyyətdə zaman-zaman müxtəlif müzakirələrə səbəb olur. Bir tərəfdən uşaqların fərdiliyi, rahatlığı və ailələrin seçim hüququ önə çəkilir, digər tərəfdən isə məktəb mühitində vahid standartın, intizamın, bərabərliyin və təhsil prosesinə uyğun geyim mədəniyyətinin qorunmasının vacibliyi vurğulanır. Əslində isə bu məsələni yalnız "şagird nə geyinməlidir?" sualı ilə məhdudlaşdırmaq doğru deyil. Vahid məktəbli forması ətrafında müzakirə daha geniş bir məsələyə - məktəbin hansı sosial və pedaqoji dəyərlər üzərində qurulmasına toxunur.

Məktəb ilk növbədə bilik və bacarıqların formalaşdırıldığı təhsil müəssisəsidir. Lakin uşağın məktəbdə qazandığı yalnız akademik biliklərdən ibarət deyil. Şagird burada kollektivdə davranmağı, qaydalara əməl etməyi, başqalarının hüquqlarına hörmət göstərməyi, öz məsuliyyətini dərk etməyi, fərqli sosial və mədəni mühitdən gələn insanlarla ünsiyyət qurmağı öyrənir. Bu mənada məktəb həm də uşağın şəxsiyyət kimi formalaşdığı mühüm sosial institutdur.

Vahid məktəbli formasının əsas mahiyyəti də məhz bu kontekstdə ortaya çıxır. Məqsəd uşaqları zahiri görünüş baxımından bir-birinə tam bənzətmək deyil. Əsas məqsəd məktəb mühitində ortaq standart yaratmaq, şagirdlərin geyim üzərindən sosial müqayisəyə cəlb olunmasının qarşısını mümkün qədər almaq və diqqəti təhsilin əsas məqsədlərinə yönəltməkdir.

Məktəb mühitində bərabərlik fundamental prinsiplərdən biridir. Eyni sinifdə müxtəlif ailələrdən gələn uşaqlar təhsil alır. Onların ailələrinin gəlirləri, sosial vəziyyəti və həyat şəraiti eyni olmaya bilər. Bu fərqlər cəmiyyət üçün təbii olsa da, məktəb mühitində həmin fərqlərin uşaqlar arasında üstünlük və ya aşağılıq hissi yaratması arzuolunan deyil.

Geyim bu baxımdan sosial fərqlərin ən görünən göstəricilərindən birinə çevrilə bilər. Bahalı marka, xüsusi model, fərqli aksesuarlar və digər zahiri göstəricilər uşaqlar arasında müqayisə predmetinə çevrildikdə məktəbin əsas missiyası - təhsil və tərbiyə - ikinci plana keçə bilər. Uşaq özünü digər şagirdlə geyiminə görə müqayisə etməyə başlayırsa, məktəb mühitində sosial təzyiqin yaranması riski artır.

Vahid forma isə ən azı zahiri baxımdan bu fərqləri azaltmağa xidmət edir. Şagirdlər eyni və ya müəyyən edilmiş standartlara uyğun geyimdə məktəbə gəlirlər. Beləliklə, məktəb mühitində "kimin geyimi daha bahalıdır?", "kimin ailəsinin maddi imkanı daha yüksəkdir?" kimi müqayisələrin önə çıxmasının qarşısını almaq mümkün olur. Bu, bərabərliyin bütün sosial fərqlərin aradan qaldırılması demək deyil. Sadəcə həmin fərqlərin təhsil mühitində mümkün qədər az görünən və daha az müəyyənedici olmasına şərait yaradır.

Burada mühüm bir məqam da var: məktəbli formasının tətbiqi uşağın şəxsiyyətini və fərdiliyini inkar etmək anlamına gəlməməlidir. İnsan şəxsiyyətini geyimlə müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Uşağın biliyi, istedadı, yaradıcılığı, davranışı, dünyagörüşü və digər bacarıqları onun fərdiliyini formalaşdıran əsas amillərdir. Məktəb formasının məqsədi də fərdiliyi yox etmək yox, məktəb daxilində ortaq davranış və geyim çərçivəsi yaratmaqdır.

Dünyəvi təhsil mühiti məsələsi də bu mövzuda xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dünyəvi məktəb bütün şagirdlərin dini, etnik və sosial mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bərabər təhsil ala bildiyi neytral və inklüziv mühit olmalıdır. Məktəbin əsas funksiyası uşaqlara keyfiyyətli təhsil vermək və onların sosial inkişafına şərait yaratmaqdır. Bu səbəbdən məktəb mühitində ümumi geyim qaydalarının müəyyənləşdirilməsi də bütün şagirdlər üçün aydın və bərabər tətbiq olunan prinsiplər əsasında həyata keçirilməlidir.

Vahid forma həmçinin məktəb kimliyi məsələsini gündəmə gətirir. İnsan hansısa kollektivin üzvü olduğunu yalnız sözlə deyil, müxtəlif simvollar və davranışlarla da hiss edir. Məktəb forması bu baxımdan məktəbə aidlik hissinin görünən elementlərindən biri ola bilər. Şagird müəyyən məktəbin üzvü olduğunu hiss edir və bu, kollektiv məsuliyyətin formalaşmasına müəyyən töhfə verə bilər.

Əlbəttə, məktəb kimliyini yalnız forma yaratmır. Müəllimin münasibəti, məktəbin tədris səviyyəsi, məktəbdaxili münasibətlər, şagirdlərin təhlükəsizliyi, məktəbin sosial mühiti və valideynlərlə əməkdaşlıq daha fundamental amillərdir. Forma bu sistemin yalnız bir hissəsidir. Ona görə də məktəbli geyiminə həddindən artıq məna yükləmək də düzgün yanaşma olmaz.

Məsələnin digər tərəfi intizamdır. Məktəbdə müəyyən qaydaların olması təhsil prosesinin normal təşkilinin vacib şərtlərindən biridir. Dərsə vaxtında gəlmək, müəllimin göstərişlərinə əməl etmək, məktəb əmlakına münasibətdə məsuliyyətli olmaq, digər şagirdlərin hüquqlarına hörmət etmək və məktəbin daxili nizamına riayət etmək necə vacibdirsə, müəyyən edilmiş geyim standartlarına əməl etmək də həmin ümumi nizamın bir hissəsi kimi nəzərdən keçirilə bilər.

Burada əsas prinsip qaydanın hamıya eyni tətbiq olunmasıdır. Əgər məktəb müəyyən geyim standartı müəyyən edirsə, həmin standart bütün şagirdlər üçün aydın olmalı, tətbiq zamanı ayrı-seçkiliyə yol verilməməli və qaydanın mahiyyəti uşaqlara izah edilməlidir. Qaydanın məqsədi cəzalandırmaq deyil, məktəb mühitində ümumi davranış mədəniyyəti formalaşdırmaq olmalıdır.

Bu məsələdə valideynlərin rolu da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uşağın məktəbə münasibəti çox vaxt ailədə formalaşan münasibətdən təsirlənir. Valideyn məktəb qaydalarını uşağa izah edir, onun məktəb mühitinə uyğunlaşmasına kömək edir və məktəblə əməkdaşlıq edir. Məktəb isə öz növbəsində valideynlərə qaydaların mahiyyətini aydın şəkildə izah etməli, onların suallarına cavab verməli və mümkün problemləri dialoq yolu ilə həll etməlidir.

Deməli, vahid məktəbli forması yalnız məktəbin şagirdə qoyduğu tələb kimi qəbul edilməməlidir. Bu, məktəb, valideyn və şagird arasında müəyyən məsuliyyət bölgüsünü də nəzərdə tutur. Məktəb qaydanı müəyyən edir, valideyn onun icrasına dəstək verir, şagird isə qaydaya əməl etməklə məsuliyyət vərdişi qazanır.

Lakin burada sosial ədalət məsələsini də unutmaq olmaz. Vahid forma hamı üçün eyni olmalıdırsa, onun əldə edilməsi də ailələr üçün mümkün və münasib olmalıdır. Əks halda forma ideyasının özündə nəzərdə tutulan sosial bərabərlik prinsipi zəifləyə bilər. Məktəbli geyiminin həddindən artıq bahalı olması və ya ailələr üçün əlavə maliyyə yükü yaratması bu məsələyə fərqli yanaşma tələb edir.

Ona görə də məktəbli forması müəyyən edilərkən onun qiyməti, keyfiyyəti, davamlılığı və praktikliyi də nəzərə alınmalıdır. Uşaq həmin geyimdə uzun müddət məktəbdə olur. Deməli, forma yalnız estetik görünüş baxımından deyil, rahatlıq baxımından da uyğun olmalıdır.

Yaş xüsusiyyəti də mühüm amildir. İbtidai sinif şagirdinin geyim ehtiyacı ilə yuxarı sinif şagirdinin ehtiyacı tamamilə eyni deyil. Uşağın fiziki inkişafı, hərəkətliliyi, dərs və fasilələr zamanı fəaliyyət imkanları nəzərə alınmalıdır. Məktəbli formasının hazırlanmasında uşaqların rahatlığı və təhlükəsizliyi əsas prinsiplərdən biri olmalıdır.

Mövsümi şərtlər də eyni dərəcədə vacibdir. Yay və qış geyimləri arasında fərq olmalı, material seçimi hava şəraitinə uyğunlaşdırılmalıdır. Məktəbli formasının məqsədi uşağı narahat vəziyyətə salmaq deyil, təhsil prosesinə uyğun praktik geyim standartı yaratmaqdır.

Bütün bunlar göstərir ki, vahid məktəbli forması haqqında danışarkən məsələyə yalnız estetik prizmasından yanaşmaq kifayət deyil. Burada pedaqogika, sosial psixologiya, ailə-məktəb münasibətləri, sosial bərabərlik, uşaqların rahatlığı və məktəb idarəçiliyi kimi müxtəlif istiqamətlər bir-biri ilə əlaqələnir.

Məktəbli formasının tərəfdarlarının əsas arqumentlərindən biri sosial fərqlərin görünənliyinin azaldılmasıdır. Buna qarşı fərdi seçim və rahatlıqla bağlı arqumentlər də səsləndirilə bilər. Bu iki yanaşmanın arasında sağlam balansın tapılması məktəbli geyim siyasətinin əsas məsələlərindən biridir. Yəni məqsəd yalnız "vahidlik" yaratmaq yox, eyni zamanda uşağın hüquqlarını, rahatlığını və yaş xüsusiyyətlərini qoruyan məntiqli standart formalaşdırmaqdır.

Burada məktəb rəhbərliyinin yanaşması da mühüm rol oynayır. Geyim qaydaları şagirdlərə yalnız inzibati tələb kimi təqdim edildikdə onların qaydanı qəbul etməsi çətinləşə bilər. Əksinə, uşaqlara qaydanın niyə mövcud olduğu, onun hansı məqsədə xidmət etdiyi izah edildikdə məsuliyyətli yanaşmanın formalaşması daha mümkün olur.

Müasir məktəb yalnız "qadağan edən" və "tələb qoyan" institut olmamalıdır. O, eyni zamanda izah edən, öyrədən və sosial bacarıqlar formalaşdıran məkandır. Şagirdin qaydaya əməl etməsi onun sadəcə cəzadan qorxması ilə deyil, həmin qaydanın məqsədini anlaması ilə əlaqələndirilməlidir.

Bu baxımdan məktəbli forması uşaqlar üçün də bir sosial öyrənmə vasitəsinə çevrilə bilər. Uşaq anlayır ki, müəyyən kollektivlərdə ümumi qaydalar mövcuddur və həmin qaydalar kollektiv həyatın təşkilinə xidmət edir. Eyni zamanda o, qaydalara riayət etməklə yanaşı, öz hüquqlarını da tanımalı və zəruri hallarda fikrini mədəni şəkildə ifadə etməyi bacarmalıdır.

Məktəbli formasının digər potensial funksiyası məktəbdən kənarda şagirdin tanınması ilə bağlıdır. Məktəb formasının müəyyən standartlara uyğun olması uşağın hansı təhsil müəssisəsinin şagirdi olduğunu müəyyən etməyi asanlaşdıra bilər. Lakin burada da əsas məsələ uşağın təhlükəsizliyi və şəxsi məlumatlarının qorunması kimi prinsiplərin nəzərə alınmasıdır.

Nəticədə məktəbli forması ilə bağlı yanaşmanın mərkəzində uşaq dayanmalıdır. Məktəb forması nə valideyn üçün əsassız maliyyə yükünə, nə məktəb üçün yalnız inzibati nəzarət vasitəsinə, nə də uşaq üçün əlavə təzyiq mənbəyinə çevrilməlidir. Onun məqsədi məktəb mühitində təhsil prosesinə uyğun, rahat, təhlükəsiz və bərabər şərait yaratmaq olmalıdır.

Bu baxımdan vahid məktəbli forması məsələsi əslində məktəbin hansı dəyərləri təbliğ etdiyinə dair daha böyük sual doğurur. Əgər məktəb bərabərlik, qarşılıqlı hörmət, məsuliyyət, intizam və kollektivlik kimi dəyərləri önə çəkirsə, geyim qaydası da həmin prinsiplərlə uyğunlaşdırılmalıdır.

Ən vacib məqam isə odur ki, məktəbdə uşaqlar geyimlərinə görə deyil, bilik və bacarıqlarına görə fərqlənməlidirlər. Şagirdin ailəsinin maddi imkanının onun məktəb daxilindəki mövqeyinə təsir etməsi təhsil mühitinin əsas məqsədləri ilə uyğun gəlmir. Məktəb uşağın sosial statusunun nümayiş etdirildiyi deyil, onun potensialının üzə çıxarıldığı məkan olmalıdır.

Vahid məktəbli forması bu məqsədə xidmət edən vasitələrdən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin nəticəni formanın özü deyil, onun hansı fəlsəfə ilə tətbiq edilməsi müəyyənləşdirir. Ədalətli, əlçatan, rahat, praktik və bütün şagirdlər üçün eyni şəkildə tətbiq olunan standart məktəb mühitində nizam və bərabərlik hissinin möhkəmlənməsinə xidmət edə bilər.

Beləliklə, məktəbli forması sadəcə parça, rəng, model və geyim qaydası məsələsi deyil. Bu, məktəbin sosial mahiyyəti ilə bağlı məsələdir. Məktəb öz daxilində uşaqlara mühüm bir mesaj verməlidir: burada hər kəsin hüququ bərabərdir, hər kəs təhsil almaq üçün eyni imkanlara malikdir və insanın dəyəri onun geyimi ilə deyil, şəxsiyyəti, biliyi, davranışı və bacarıqları ilə müəyyən olunur.

Bu yanaşma formanın mahiyyətini daha aydın göstərir. Vahid məktəbli geyimi uşaqları bir-birindən fərqləndirməmək üçün deyil, onları sosial və maddi fərqlərin təzyiqindən mümkün qədər qorumaq, məktəbin ümumi kimliyini və təhsil mədəniyyətini gücləndirmək üçün nəzərdə tutulan mexanizmlərdən biri kimi qəbul edilə bilər.

Məktəbli formasının əsl dəyəri də məhz burada - zahiri eynilikdə deyil, təhsil mühitində bərabər imkan, qarşılıqlı hörmət, məsuliyyət və məktəbə aidlik hissinin gücləndirilməsində ölçülməlidir.

Təranə Paşayeva
Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Telegramda izləyin