"Türkiyənin F-35 kimi beşinci nəsil qırıcılara sahib olması Yaxın Şərqdə hərbi-strateji balansı dəyişə bilər" - BƏHRUZ QULİYEV

"ABŞ Prezidenti Donald Trampın Türkiyənin F-35 proqramına qayıtması ilə bağlı verdiyi son mesajlar Ankara üçün mühüm siyasi-diplomatik imkan yaradır. NATO-nun Ankara sammitində Trampın bu məsələnin nəzərdən keçiriləcəyini bildirməsi göstərir ki, Vaşinqtonda Türkiyəyə münasibətdə əvvəlki yanaşmadan müəyyən fərqlənmə formalaşır. Daha sonra Trampın İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahunun etirazına "heç kim bizə nə satmalı olduğumuzu deyə bilməz" məzmununda cavab verməsi də bu məsələdə onun mövqeyinin kifayət qədər prinsipial olduğunu göstərdi.

Lakin burada bir mühüm məqamı nəzərdən qaçırmaq olmaz: F-35 məsələsinin qarşısındakı əsas maneələrdən biri Türkiyənin Rusiyadan S-400 sistemləri alması ilə bağlı ABŞ-ın tətbiq etdiyi hüquqi məhdudiyyətlərdir." Bu mövzuda Səs qəzetinin baş redaktoru, siyasi ekspert Bəhruz Quliyev BiG.AZ-a açıqlamasında deyib.
Ekspert qeyd edib ki, yəni məsələni yalnız İsrailin və ya Yunanıstanın narazılığı ilə izah etmək düzgün olmaz. Konqresdə də Türkiyənin F-35 proqramına qaytarılmasına ciddi müqavimət mövcuddur.

İsrailin narahatlığı isə daha çox regional hərbi balansla bağlıdır. Türkiyənin F-35 kimi beşinci nəsil qırıcılara sahib olması Yaxın Şərqdə hərbi-strateji balansı dəyişə bilər. İsrail uzun illərdir regionda hava üstünlüyünün qorunmasını öz təhlükəsizlik strategiyasının əsas elementlərindən biri hesab edir. Yunanıstanın narahatlığı isə birbaşa Türkiyə-Yunanıstan rəqabəti ilə əlaqəlidir. Yunanıstanın özü də F-35 almaq planlarını davam etdirir və Ankara ilə Afina arasında hava qüvvələri balansının dəyişməsi Afinada ciddi şəkildə izlənilir.

"Amma hesab edirəm ki, məsələni "Tramp verəcək, demokratlar gələndə dayandıracaq" kimi sadə formulaya salmaq da doğru olmaz. Çünki F-35 məsələsi ABŞ prezidentinin şəxsi qərarından daha genişdir. Burada Konqres, ABŞ müdafiə sənayesi, NATO-nun təhlükəsizlik maraqları, S-400 problemi və Vaşinqton-Ankara münasibətlərinin ümumi istiqaməti birlikdə rol oynayır.

Əgər Tramp administrasiyası öz prezidentlik müddətində hüquqi və siyasi maneələri aradan qaldıraraq Türkiyənin F-35 proqramına qayıtmasını təmin edə bilsə, sonrakı administrasiyanın bu prosesi tamamilə geri çevirməsi də asan olmayacaq. Çünki belə bir qərar artıq ABŞ-Türkiyə münasibətlərinin strateji çərçivəsinə daxil olacaq.

Mənim fikrimcə, Türkiyənin F-35 əldə etməsi mümkündür, amma bu, avtomatik və yaxın perspektivdə həll olunacaq məsələ deyil. Ən böyük sual İsrailin nə deyəcəyi yox, Vaşinqtonun S-400 məsələsini hansı formula ilə həll edəcəyi və ABŞ Konqresində bunun üçün hansı siyasi konsensusun formalaşacağıdır.

Digər tərəfdən, Trampın Türkiyəyə münasibətdə son açıqlamaları göstərir ki, Vaşinqton Ankara ilə münasibətlərdə yeni strateji hesablamaya gedir. Türkiyə NATO daxilində həm coğrafi mövqeyinə, həm hərbi imkanlarına, həm də Yaxın Şərq, Qafqaz və Qara dənizdəki roluna görə ABŞ üçün əvəzolunmaz tərəfdaşlardan biridir. Bu səbəbdən F-35 məsələsi təkcə bir neçə qırıcının Türkiyəyə satılması deyil, əslində ABŞ-Türkiyə münasibətlərinin hansı strateji istiqamətdə inkişaf edəcəyinin göstəricisidir.

Ona görə də hesab edirəm ki, Tramp dövründə bu prosesin hüquqi-siyasi əsası qoyularsa, demokratların hakimiyyətə gəlməsi belə məsələnin avtomatik olaraq bağlanması anlamına gəlməyəcək. Əksinə, həmin vaxta qədər Ankara-Vaşinqton münasibətlərində yeni balans formalaşarsa, F-35 məsələsini geri çevirmək ABŞ üçün də siyasi və strateji baxımdan müəyyən xərc tələb edə bilər.

Belə anlaşılır ki, Türkiyənin F-35 alması real görünür, lakin bunun qarşısında hələ ciddi hüquqi və siyasi maneələr var. İsrail və Yunanıstanın etirazları bu prosesə təsir göstərə bilər, amma həlledici amil ABŞ-ın öz strateji maraqları və S-400 probleminin həllidir. Trampın son mövqeyi isə göstərir ki, Vaşinqtonda bu məsələyə əvvəlkindən daha fərqli baxış formalaşmağa başlayıb." - deyə, B.Quliyev əlavə edib.

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin