Azərbaycanın iqtisadiyyatı kiçilir: rəqəmlər nə deyir? - İQTİSADÇIDAN AÇIQLAMA

Son dövrlərdə açıqlanan rəsmi statistik göstəricilər Azərbaycanda iqtisadi aktivliyin zəiflədiyini göstərir. 2026-cı ilin ilk aylarında ölkənin ümumi daxili məhsulu (ÜDM) əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə təxminən 0,3% azalıb, xüsusilə neft-qaz sektorunda geriləmə daha qabarıq hiss olunub. Beynəlxalq maliyyə qurumlarının proqnozları da iqtisadi artım tempinin aşağı səviyyədə davam etdiyini göstərir və bu, ölkə iqtisadiyyatında mövcud struktur problemlərinin aktuallığını bir daha gündəmə gətirir.
Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, Azərbaycan iqtisadiyyatının bu vəziyyətini anlamaq üçün rəqəmlərə baxmaq kifayətdir. Onun sözlərinə görə, 2025-ci ildə real ÜDM artımı 2024-cü ildəki 4,1 faizlə müqayisədə cəmi 1,4 faizə qədər yavaşlayıb: "2026-cı ilin birinci rübündə isə ÜDM-də 0,3 faiz azalma qeydə alınıb. Bu kiçilməni araşdırdıqda bir neçə fundamental problem ortaya çıxır.

Birinci və ən böyük problem neftədən həddindən artıq asılılıqdır. Artımın yavaşlamasının əsas səbəbi karbohidrogen hasilatının 1,6 faiz azalması olub. Onilliklər ərzində iqtisadiyyatı neft gəlirləri üzərində qurmaq, indi ağrılı nəticə verir. Neft qiymətləri yüksək olsa belə, hasilatın azalması ÜDM-i aşağı çəkir, çünki alternativ güclü sektorlar - qeyri-neft-qaz istehsalı yetişdirilməyib.

İkinci ciddi problem investisiyaların azalmasıdır. 2025-ci ildə ümumi investisiyaların həcmi 2024-cü ildəki 16,8 faizlə müqayisədə ÜDM-in 15,7 faizinə enib. Özəl sektor investisiyaları zəif qalır, çünki biznes mühiti şəffaf deyil, rəqabət bərabər deyil, inhisarçılar bazarı bloklayır.

Üçüncü problem xidmət sektorunun zəifləməsidir. ÜDM-in təxminən 45 faizini təşkil edən xidmət sektorundakı artım 2024-cü ildəki 6,4 faizlə müqayisədə 2025-ci ildə 3,1 faizə düşüb. Bu nəqliyyat, turizm və rabitə sahələrindəki zəifləməsi fonunda baş verir.

Dördüncü problem qeyri-rəsmi iqtisadiyyatın böyüklüyüdür. Hökumətin öz sənədlərindən belə məlum olur ki, "kölgə iqtisadiyyatı"nın azaldılması iqtisadi inkişafın əsas şərtlərindən biri kimi göstərilib. Bu o deməkdir ki, vergi yığımı natamam, büdcə gəlirləri süni, real iqtisadi mənzərə isə rəsmi rəqəmlərdən fərqlidir.

Beşinci məsələ isə qlobal amildir, lakin bu, hökuməti məsuliyyətdən azad etmir. Beynəlxalq Valyuta Fondunun hesabatında neft ixrac edən ölkələr üzrə iqtisadi artım proqnozu 2,6 faiz bəndi aşağı salınıb. Lakin eyni qlobal şəraitdə düzgün siyasət yürüdən ölkələr çarpaz sektorlarda artımı qoruya bilirlər.

Əsas məsələ budur ki, onilliklər boyu neft pulu olub, lakin bu pul iqtisadiyyatı həqiqi mənada şaxələndirməyə xərclənməyib. İstehsal sektoru zəif, texnologiya ixracatı demək olar ki, yox səviyyəsindədir. Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankının (EBRD) özü vurğulayıb ki, enerji qiymətlərindəki dəyişkənlik, qlobal ticarətdəki qeyri-müəyyənlik və regional geosiyasət iqtisadi artımda yavaşlama risklərini artırır. Yəni risklər çoxdan görünürdü, amma struktur islahatlar ləng həyata keçirildi. İndi neft hasilatı azaldıqca, iqtisadiyyatın alternativ dayaqları olmadığı üçün kiçilmə qaçılmaz olur".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin