Türkiyədə Azərbaycana qarşı informasiya hücumları: Səfirlik qarşısındakı aksiyaların yaratdığı suallar

"Azərbaycanla Türkiyə arasındakı münasibətlər adi diplomatik əlaqələr çərçivəsinə sığmır. Bu münasibətlər ortaq tarixə, milli-mənəvi dəyərlərə, qarşılıqlı etimada, ağır sınaqlardan keçmiş həmrəyliyə və xalqların bir-birinə bəslədiyi dərin hörmətə söykənir. "Bir millət, iki dövlət" prinsipi iki ölkənin siyasi münasibətlərini ifadə edən məşhur şüar olmaqla yanaşı, həm də ortaq taleyin, qarşılıqlı dəstəyin və strateji tərəfdaşlığın rəmzidir. Məhz buna görə Türkiyənin sosial media məkanında Azərbaycana qarşı səsləndirilən ittihamlar, təhqiramiz paylaşımlar, həqiqəti təhrif edən iddialar və Azərbaycan səfirliyinin qarşısında keçirilən aksiyalar ciddi suallar doğurur. Əsas sual budur: qardaşlıq münasibətlərini möhkəmləndirməli olan ictimai mühitdə Azərbaycan əleyhinə kampaniyaların genişlənməsi kimə sərf edir və bu prosesin mümkün nəticələri nələrdir"?

Bu sözləri BiG.AZ-a açıqlamasında Milli Məclisin deputatı Naqif Həmzəyev bildirib. O qeyd edib ki, son dövrlərdə sosial şəbəkələr ictimai fikrin formalaşmasında, siyasi müzakirələrin aparılmasında və beynəlxalq hadisələrə münasibətin müəyyənləşdirilməsində mühüm vasitəyə çevrilib:

"Lakin bu platformaların imkanları ilə yanaşı, onların yaratdığı təhlükələr də getdikcə daha aydın görünür. Bəzən bir nəfərin emosional paylaşımı, yoxlanılmamış məlumatı və ya təxribat xarakterli çıxışı qısa müddətdə minlərlə insanın müzakirə etdiyi mövzuya çevrilir. Daha sonra həmin iddialar kontekstdən çıxarılır, müxtəlif hesablar vasitəsilə təkrar yayılır və nəticədə həqiqətlə manipulyasiya arasındakı sərhəd bulanıqlaşır. Türkiyənin sosial media seqmentində Azərbaycana münasibətdə müşahidə edilən mənfi ritorika da məhz bu baxımdan diqqətlə araşdırılmalıdır. Burada söhbət tənqidin qadağan edilməsindən getmir. Demokratik cəmiyyətlərdə hər bir insanın fikir bildirmək, hakimiyyətin qərarlarını, dövlət siyasətini və ictimai hadisələri müzakirə etmək hüququ var. Türkiyə vətəndaşlarının da Azərbaycanla bağlı hər hansı məsələyə münasibət bildirmək hüququ mövcuddur. Lakin fikir azadlığı faktları saxtalaşdırmaq, bütöv bir xalqı təhqir etmək, milli düşmənçilik yaratmaq və yoxlanılmamış iddiaları həqiqət kimi təqdim etmək üçün bəhanəyə çevrilməməlidir. Tənqidlə qarayaxma, sərbəst fikir bildirməklə koordinasiyalı informasiya manipulyasiyası arasında mühüm fərq var. Bu fərqi görməməzliyə vurmaq nə söz azadlığına, nə də Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərinə xidmət edir. Xüsusilə narahatedici məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycan əleyhinə səsləndirilən fikirlər yalnız anonim sosial media hesabları ilə məhdudlaşmır. İctimaiyyət tərəfindən tanınan şəxslərin, geniş izləyici auditoriyasına malik istifadəçilərin və müxtəlif sahələrdə nüfuz qazanmış simaların açıqlamaları da ictimai müzakirələrə təsir göstərə bilir. Tanınmış şəxsin söylədiyi hər bir fikir daha geniş auditoriyaya çatır və onun sözləri bəzən adi istifadəçinin paylaşımından qat-qat artıq təsir gücünə malik olur. Buna görə də ictimai nüfuz məsuliyyət tələb edir. İzləyici sayının çoxluğu heç kimə faktları araşdırmadan hökm vermək, emosional ittihamları yaymaq və xalqlar arasında etimadı sarsıtmaq hüququ qazandırmır".

Deputat əlavə edib ki, əgər hansısa məsələ ilə bağlı Azərbaycanın mövqeyi tənqid edilirsə, həmin tənqid konkret faktlara, yoxlanıla bilən məlumatlara və məntiqli arqumentlərə əsaslanmalıdır:

"Əgər iddia irəli sürülürsə, onun mənbəyi göstərilməli, qarşı tərəfin mövqeyinin öyrənilməsinə imkan yaradılmalı, həqiqətə uyğun gəlməyən məlumat aşkarlandıqda isə düzəliş edilməlidir. Əks halda, ictimai müzakirə mahiyyətini itirərək informasiya təzyiqinə çevrilir. Bu cür yanaşma Türkiyə ictimaiyyətinin özünün də obyektiv məlumat almaq hüququna zərər vurur.
Azərbaycan əleyhinə informasiya kampaniyalarının təhlükəsi təkcə ayrı-ayrı paylaşımların məzmununda deyil, onların yaratdığı ümumi təsirdədir. Eyni iddianın müxtəlif hesablar tərəfindən təkrarlanması, emosional başlıqlarla təqdim edilməsi və fərqli platformalarda yayılması insanlarda yanlış təsəvvür yarada bilər. Belə hallarda istifadəçilər çoxlu sayda paylaşımı müstəqil mənbələrin təsdiqi kimi qəbul edə bilirlər. Halbuki eyni məlumatın yüzlərlə hesab tərəfindən təkrarlanması onun doğru olduğunu göstərmir. Müasir informasiya müharibələrinin əsas üsullarından biri də məhz təkrarlama yolu ilə müəyyən fikri ictimai şüurda möhkəmləndirməkdir. Bununla belə, hər mənfi paylaşımı və ya hər tənqidi mövqeni xarici qüvvələrin təşkil etdiyi kampaniya kimi təqdim etmək də doğru olmazdı. Belə bir nəticəyə gəlmək üçün konkret sübutlar, mənbələrin təhlili və yayılma mexanizmlərinin araşdırılması tələb olunur. Əsas məsələ ittihamları emosional şəkildə səsləndirmək deyil, mümkün koordinasiyanı, manipulyasiyanı və ictimai rəyi yönləndirmək cəhdlərini faktlar əsasında müəyyənləşdirməkdir. Azərbaycan əleyhinə yayılan hər bir məlumatın mənbəyi, məqsədi və həqiqətə uyğunluğu məhz bu prinsiplə qiymətləndirilməlidir. Türkiyədə Azərbaycan səfirliyinin qarşısında keçirilən aksiyalar da bu ümumi mənzərənin mühüm hissəsi kimi müzakirə olunur. Diplomatik nümayəndəliklər dövlətlər arasında rəsmi münasibətlərin həyata keçirildiyi, vətəndaşların müraciətlərinin qəbul olunduğu və ölkənin xaricdəki maraqlarının təmsil edildiyi məkanlardır. Səfirlik qarşısında aksiya keçirilməsi öz-özlüyündə qeyri-qanuni və ya düşmənçilik aktı hesab edilə bilməz. Dinc toplaşmaq və etiraz etmək hüququ hüquqi çərçivədə qorunmalıdır. Lakin etirazın məzmunu, iştirakçıların davranışı, səsləndirilən şüarlar və tədbirin hansı ictimai təsir yaratmağa yönəldiyi ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Əgər belə aksiyalar zamanı Azərbaycan xalqını hədəfə alan təhqirlər səsləndirilir, milli düşmənçilik qızışdırılır, diplomatik nümayəndəliyə təzyiq göstərilməsinə cəhd edilir və ya yoxlanılmamış iddialar vasitəsilə ölkəmizin nüfuzuna zərbə vurulması hədəflənirsə, bu, artıq adi etiraz müzakirəsindən daha ciddi məsələdir. Belə davranışlar iki ölkənin xalqları arasında etimadı zədələyə və qarşılıqlı hörmətə xələl gətirə bilər. Buna görə də aksiyalara münasibətdə nə hüquqları əsassız şəkildə məhdudlaşdırmaq, nə də mümkün təhqir və təxribatları görməzlikdən gəlmək doğru yanaşmadır. Hüququn qorunması ilə ictimai məsuliyyət bir-birini tamamlamalıdır.
Diplomatik nümayəndəliklərin təhlükəsizliyinin təmin olunması qəbul edən dövlətin beynəlxalq öhdəlikləri ilə də bağlıdır. Diplomatik münasibətlər haqqında Vyana Konvensiyası diplomatik nümayəndəliklərin toxunulmazlığını və onların normal fəaliyyətinin qorunmasını nəzərdə tutur. Bu, səfirliklərin qarşısında hər hansı dinc etirazın avtomatik qadağan edilməsi demək deyil. Əksinə, dövlətin vəzifəsi qanuni etiraz hüququnu qorumaqla yanaşı, diplomatik nümayəndəliyin təhlükəsizliyini, toxunulmazlığını və fəaliyyət imkanlarını təmin etməkdir. Türkiyə ilə Azərbaycan kimi strateji tərəfdaşlar arasında bu prinsiplərə riayət edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır".

Müsahibimiz vurğulayıb ki, Azərbaycan ictimaiyyətinin narahatlığı da məhz bu məqamda başa düşüləndir:

"Türkiyə ilə münasibətlər Azərbaycan üçün yalnız xarici siyasət istiqaməti deyil, həm də tarixi və mənəvi yaxınlığın ifadəsidir. Azərbaycan xalqı ölkəmizin müstəqilliyinin ilk illərindən başlayaraq Türkiyənin dəstəyini yüksək qiymətləndirib. Türkiyə də Azərbaycanın suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və regional mövqeyinə dair məsələlərdə strateji tərəfdaş kimi mühüm rol oynayıb. İki dövlətin əməkdaşlığı siyasi, iqtisadi, enerji, nəqliyyat, müdafiə və humanitar sahələri əhatə edir. Bu qədər geniş və dərin münasibətlərin mövcud olduğu şəraitdə sosial mediada yayılan düşmənçilik ritorikası daha böyük diqqət və məsuliyyət tələb edir. Ancaq bir məqamı da unutmaq olmaz: sosial şəbəkələrdə Azərbaycan əleyhinə danışan ayrı-ayrı şəxslərin mövqeyini bütövlükdə Türkiyə cəmiyyətinin mövqeyi kimi təqdim etmək düzgün deyil. Türkiyədə Azərbaycana səmimi münasibət bəsləyən, ortaq tarixə və qardaşlıq bağlarına dəyər verən milyonlarla insan var. Eyni zamanda, sosial şəbəkələrdə Azərbaycana qarşı səsləndirilən fikirləri tənqid edən, dezinformasiyaya qarşı çıxan və iki ölkə arasındakı münasibətlərin qorunmasını vacib sayan Türkiyə vətəndaşlarının mövcudluğu da nəzərə alınmalıdır. Bir neçə hesabın, tanınmış şəxsin və ya aksiya iştirakçısının davranışına görə bütöv bir xalqı ittiham etmək Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığının öz mahiyyətinə zidd olardı. Məhz buna görə Azərbaycanın informasiya məkanında da emosional ümumiləşdirmələrdən qaçmaq vacibdir. Qarşı tərəfin səhvini tənqid edərkən eyni səhvi təkrarlamaq, ayrı-ayrı şəxslərin davranışını bütöv bir millətə aid etmək və qarşılıqlı ittihamlar vasitəsilə gərginliyi artırmaq problemin həllinə kömək etmir. Əksinə, belə yanaşma informasiya manipulyasiyası aparan şəxslərin və qrupların işini asanlaşdıra bilər. Onların məqsədi həqiqəti aydınlaşdırmaq deyil, tərəfləri bir-birinə qarşı qoymaqdırsa, hər iki cəmiyyətdə emosional reaksiyaların güclənməsi həmin məqsədə xidmət etmiş olar. Bu səbəbdən məsələyə münasibətdə ən düzgün yol faktlara əsaslanan mövqe, prinsipial diplomatiya və ictimai maarifləndirmədir. Azərbaycan əleyhinə yayılan konkret saxta məlumatlar müəyyənləşdirilməli, onların ilkin mənbələri araşdırılmalı, təkzib tələb edən iddialara operativ və əsaslandırılmış cavab verilməlidir. Əgər hüquq pozuntusu baş veribsə, məsələ müvafiq hüquqi mexanizmlər çərçivəsində qiymətləndirilməlidir. Əgər söhbət sadəcə siyasi tənqiddən gedirsə, cavab arqumentlərlə verilməli, mübahisə təhqir və təhdid səviyyəsinə endirilməməlidir. Media qurumlarının üzərinə də xüsusi məsuliyyət düşür. Jurnalistika təsdiqlənməmiş iddiaları sensasiyalı başlıqlarla yaymaq üçün deyil, cəmiyyətə dəqiq və balanslı məlumat vermək üçün mövcuddur. Azərbaycana və Türkiyəyə aid məsələlər işıqlandırılarkən mənbələrin etibarlılığı yoxlanılmalı, faktlarla şərhlər bir-birindən ayrılmalı, qarşı tərəfin mövqeyi imkan daxilində öyrənilməlidir. İctimaiyyətə tanınmış şəxslər isə geniş auditoriyaya təsir imkanlarını nəzərə alaraq, açıqlamalarının mümkün nəticələrinə görə məsuliyyət daşıdıqlarını anlamalıdırlar. Nüfuzun əsl ölçüsü qalmaqal yaratmaq deyil, ictimai müzakirəyə fakt və sağlam düşüncə ilə töhfə verməkdir. Sosial media istifadəçiləri də informasiya təhlükəsizliyinin passiv müşahidəçiləri olmamalıdırlar. Hər hansı iddianı paylaşmazdan əvvəl onun ilkin mənbəyini yoxlamaq, məlumatın başqa etibarlı mənbələrdə təsdiqini axtarmaq və emosional manipulyasiyaya aldanmamaq vacibdir. İnsanları milli mənsubiyyətinə görə hədəfə alan, təhqir və düşmənçilik yaradan məzmunla qarşılaşdıqda isə qanuni şikayət mexanizmlərindən istifadə etmək daha faydalıdır. Dezinformasiyaya qarşı mübarizə yalnız dövlət qurumlarının işi deyil; bu, həm də media savadlılığı və vətəndaş məsuliyyəti məsələsidir. Azərbaycan və Türkiyə arasında yaranmış strateji münasibətlərin gücü sosial şəbəkələrdəki hər bir mübahisədən daha böyükdür. İki ölkənin əlaqələri ayrı-ayrı istifadəçilərin emosional çıxışlarından, siyasi polemikalardan və müvəqqəti informasiya dalğalarından asılı vəziyyətə salınmamalıdır. Bununla belə, qardaşlıq anlayışı da problemləri görməməzlikdən gəlmək və ya hər cür davranışa səssiz qalmaq kimi başa düşülməməlidir. Əsl qardaşlıq qarşılıqlı hörmət, açıq dialoq, dürüstlük və yaranan problemləri vaxtında müzakirə etmək bacarığıdır. Bir tərəfdə yanlış məlumat yayılırsa, ona faktlarla cavab verilməli; bir tərəfdə təhqirə yol verilirsə, bu davranış prinsipial şəkildə pislənməli; bir tərəfdə ictimai narahatlıq yaranırsa, onun səbəbləri aydınlaşdırılmalıdır. Azərbaycanın Türkiyədəki diplomatik nümayəndəliyi və aidiyyəti qurumlar üçün də ictimai diplomatiyanın əhəmiyyəti artır. Cəmiyyətlə əlaqələrin gücləndirilməsi, etibarlı məlumatların əlçatan olması, Azərbaycan həqiqətlərinin türk ictimaiyyətinə aydın və əsaslandırılmış şəkildə çatdırılması informasiya manipulyasiyasının təsirini azaltmağa kömək edə bilər. Eyni zamanda, Türkiyənin media və vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri ilə dialoqun genişləndirilməsi yanlış təsəvvürlərin aradan qaldırılmasına, ortaq maraqların ön plana çəkilməsinə imkan yaradar. Burada əsas məqsəd tənqidi susdurmaq deyil, həqiqətin təhrif edilməsinin qarşısını almaq və sağlam müzakirə mühiti yaratmaq olmalıdır. Nəticə etibarilə, Türkiyənin sosial media məkanında Azərbaycana qarşı səsləndirilən ittihamlar, təhqiramiz ifadələr və səfirliyimiz qarşısında keçirilən aksiyalar yalnız ayrı-ayrı insidentlər kimi deyil, iki ölkə arasındakı ictimai etimadın qorunması baxımından da qiymətləndirilməlidir. Lakin konkret faktlar araşdırılmadan bütün hadisələri vahid, koordinasiyalı kampaniyanın tərkib hissəsi elan etmək də doğru olmaz. Hər iddia sübutla, hər ittiham faktla, hər hüquqi qiymətləndirmə isə qanunla əsaslandırılmalıdır".

Naqif Həmzəyevin sözlərinə görə, "Bir millət, iki dövlət" prinsipi yalnız xoş günlərdə səsləndirilən şüar deyil:

"Bu prinsip çətin məqamlarda da qarşılıqlı hörməti qorumağı, fikir ayrılıqlarını düşmənçiliyə çevirməməyi və ortaq maraqlara zərər vuran manipulyasiyalara qarşı ayıq olmağı tələb edir. Türkiyədə ayrı-ayrı şəxslərin Azərbaycan əleyhinə səsləndirdiyi fikirlər nə iki xalqın ortaq tarixini silə, nə də strateji tərəfdaşlığın əhəmiyyətini yox edə bilər. Ancaq bu cür hallara biganə qalmaq da doğru deyil. Ən təsirli cavab təhqirə təhqirlə cavab vermək yox, həqiqəti ortaya qoymaq, qanunun aliliyini qorumaq, diplomatik dialoqu gücləndirmək və iki xalq arasında etimadın sarsılmasına imkan verməməkdir. Azərbaycan və Türkiyə cəmiyyətlərinin qarşısında duran əsas vəzifə sosial şəbəkələrdəki təxribatçı ritorikanın ortaq gələcəyi müəyyənləşdirməsinə yol verməməkdir. Çünki qardaşlıq yalnız keçmişdən miras qalan dəyər deyil, həm də bu gün qorunmalı və gələcək nəsillərə ötürülməli olan məsuliyyətdir. Bu məsuliyyət isə emosiyadan daha çox sağlam düşüncə, qarşılıqlı ittihamlardan daha çox fakt, düşmənçilikdən daha çox dialoq tələb edir".

Aynur Babazadə

Telegramda izləyin