Kəlağayı - milli-mənəvi irsimizin və Azərbaycan qadınının zəriflik rəmzi

"Azərbaycan xalqının əsrlərin sınağından keçərək bu günə qədər qoruyub saxladığı milli-mədəni dəyərlər ölkəmizin tarixi yaddaşının, mənəvi zənginliyinin və özünəməxsusluğunun mühüm göstəricisidir. Bu dəyərlər sırasında xüsusi yer tutan kəlağayı xalqımızın qədim sənətkarlıq ənənələrini, Azərbaycan qadınının zərifliyini və milli kimliyimizi özündə birləşdirən nadir mədəniyyət nümunəsidir. İpəyin incəliyində, rənglərin ahəngində və naxışların zənginliyində təcəssüm edən kəlağayı təkcə geyim elementi deyil, həm də xalqımızın keçmişindən gələcəyə uzanan mənəvi körpüdür".

Bu sözləri BiG.AZ-a açıqlamasında "Loqos" Psixoloji və Nitq Mərkəzinin rəhbəri, Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru Təranə Paşayeva bildirib. O qeyd edib ki, Azərbaycanın milli geyim mədəniyyəti xalqımızın həyat tərzi, adət-ənənələri və dünyagörüşü ilə sıx bağlıdır:

"Əsrlər boyu qadınların gündəlik həyatında və mərasimlərində istifadə edilən kəlağayı zaman keçdikcə milli rəmzlərimizdən birinə çevrilib. Onun müxtəlif rəngləri, naxışları və hazırlanma xüsusiyyətləri ayrı-ayrı bölgələrin sənətkarlıq ənənələrini əks etdirir. Kəlağayı Azərbaycan qadınının zövqünü, milli geyim mədəniyyətinin zənginliyini və xalqımızın gözəllik anlayışını nümayiş etdirən sənət əsəridir. Kəlağayının hazırlanması böyük ustalıq və zəhmət tələb edən mürəkkəb prosesdir. Təbii ipəkdən hazırlanan parçanın boyanması, naxışlanması və son görünüşünün formalaşdırılması ənənəvi biliklərin nəsildən-nəslə ötürülməsi ilə mümkün olub. Bu sənət özündə həm texniki bacarığı, həm də bədii təfəkkürü birləşdirir. Kəlağayı üzərindəki buta və digər ornamentlər Azərbaycan dekorativ-tətbiqi sənətinin zənginliyini göstərir, milli zövqümüzün və estetik düşüncəmizin ifadəsi kimi çıxış edir. Şəki və Basqal kəlağayı sənətinin inkişafında xüsusi yeri olan qədim sənətkarlıq mərkəzləridir. Bu ərazilərdə ipəkçilik və kəlağayı istehsalı uzun müddət yerli iqtisadiyyatın və mədəni həyatın mühüm istiqamətlərindən biri olub. Ənənəvi üsullarla hazırlanan kəlağayılar yalnız ölkə daxilində deyil, daha geniş coğrafiyada da tanınıb. Bu sənətin qorunması Azərbaycan sənətkarlarının zəhmətinə ehtiram göstərilməsi, yerli istehsal ənənələrinin yaşadılması və milli mədəniyyətimizin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
Kəlağayının beynəlxalq səviyyədə tanınması da milli irsimizin nüfuzunu artıran mühüm hadisədir. 2014-cü ildə "Kəlağayı simvolizmi və ənənəvi sənəti" UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilib. Bu hadisə Azərbaycan xalqının qədim sənətkarlıq ənənələrinin dünya miqyasında tanınmasının göstəricisidir. Eyni zamanda, belə beynəlxalq tanınma qarşıya mühüm vəzifə qoyur: kəlağayı sənətini yalnız tarixi irs kimi qorumaq deyil, onu müasir cəmiyyətin həyatında yaşatmaq və inkişaf etdirmək".

Müsahibimiz əlavə edib ki, milli-mədəni irsin qorunması hər bir xalqın gələcəyinə yönəlmiş məsuliyyətli fəaliyyətdir:

"Qloballaşmanın genişləndiyi, geyim dəbinin və istehlak vərdişlərinin sürətlə dəyişdiyi müasir dövrdə milli geyim nümunələrinin əhəmiyyəti daha da artır. Çünki milli geyim xalqın sadəcə zahiri görünüşünü deyil, onun tarixini, dünyagörüşünü və mənəvi dəyərlərini də ifadə edir. Kəlağayıya sahib çıxmaq Azərbaycan mədəniyyətinin özünəməxsusluğunu qorumaq, keçmişlə bu gün arasında əlaqəni möhkəmləndirmək deməkdir. Bu baxımdan kəlağayının gənc nəsil arasında təbliği xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uşaqların və yeniyetmələrin milli geyimlərimiz, ənənəvi sənətkarlığımız və tarixi irsimiz haqqında məlumatlandırılması onların vətənə, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığının güclənməsinə kömək edir. Məktəblərdə, muzeylərdə və mədəniyyət müəssisələrində kəlağayıya həsr olunan sərgilərin, təqdimatların və ustad dərslərinin təşkili bu sahədə mühüm rol oynaya bilər. Milli irs haqqında biliklər yalnız kitab səhifələrində qalmamalı, gənclərin gündəlik həyatında və dünyagörüşündə öz əksini tapmalıdır. Kəlağayının qorunması ilə yanaşı, onun müasir dövrdə inkişaf etdirilməsi də vacibdir. Ənənəvi naxışların müasir geyim dizaynında tətbiqi, yerli sənətkarların fəaliyyətinə dəstək göstərilməsi, keyfiyyətli məhsulların istehsalı və milli sənət nümunələrinin turizm sahəsində təqdim edilməsi yeni imkanlar yaradır. Kəlağayı Azərbaycanın mədəniyyətini xarici qonaqlara tanıdan dəyərli simvollardan biri olmaqla yanaşı, yerli sənətkarlığın iqtisadi potensialının genişlənməsinə də töhfə verə bilər. Burada əsas məsələ milli irsin kommersiyalaşdırılması ilə onun tarixi mahiyyətinin qorunması arasında düzgün tarazlığın yaradılmasıdır. Kəlağayı yalnız bazarda satılan məhsul kimi deyil, müəyyən bilik, ustalıq və mədəni yaddaş daşıyan sənət nümunəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Ənənəvi istehsal üsullarının qorunması, ustaların əməyinin layiqincə dəyərləndirilməsi və bu sahədə peşəkar biliklərin yeni nəsillərə ötürülməsi sənətin davamlılığı üçün mühüm şərtlərdir. Azərbaycan xalqının milli-mənəvi dəyərləri onun tarix boyu formalaşmış birliyinin, mədəni zənginliyinin və özünəməxsusluğunun əsasını təşkil edir. Kəlağayı bu dəyərlərin canlı ifadəsi kimi həm keçmişimizi xatırladır, həm də gələcəyə istiqamət verir. Onun hər bir naxışında xalq sənətinin zənginliyi, hər bir rəngində milli zövqümüz, hər bir ilməsində isə ustaların zəhməti və yaradıcılıq ruhu yaşayır".

Təranə Paşayevanın fikrincə, bu gün kəlağayının qorunması yalnız sənətkarların və mədəniyyət müəssisələrinin deyil, bütövlükdə cəmiyyətin məsuliyyətidir:

"Milli irsə marağın artırılması, ənənələrin yaşadılması və gənc nəslin bu dəyərlərlə böyüməsi gələcək üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki öz mədəniyyətini tanıyan, ona hörmət edən və onu inkişaf etdirən xalq milli kimliyini daha möhkəm qoruyur. Kəlağayı Azərbaycan qadınının zərifliyini, xalqımızın sənətkarlıq qüdrətini və milli-mənəvi irsimizin zənginliyini özündə birləşdirən əbədi dəyərdir. Onu qorumaq və yaşatmaq tariximizə ehtiram, mədəniyyətimizə sədaqət və gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyət deməkdir. Kəlağayı əsrlərdən süzülüb gələn ənənələrimizin bu gün də yaşadığını və Azərbaycan xalqının milli kimliyinin ayrılmaz hissəsi olaraq qalacağını nümayiş etdirir".

Aynur Babazadə

Telegramda izləyin