Vahid məktəbli forması, təhsil siyasəti və İranın mümkün ideoloji müdaxiləsi

"Müasir dövrdə təhsil yalnız biliklərin ötürülməsi prosesi deyil, həm də cəmiyyətin gələcəyini, milli kimliyin davamlılığını və dövlətin informasiya təhlükəsizliyini müəyyən edən strateji sahədir. Məktəblərdə tətbiq edilən qaydalar, şagirdlərə aşılanan dəyərlər və uşaqların informasiya mənbələrinə münasibəti gələcək nəslin düşüncə tərzinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Bu baxımdan, vahid məktəbli formasının tətbiqi ilə xarici ideoloji təsirlər məsələsinə yalnız pedaqoji deyil, həm də sosial və təhlükəsizlik aspektlərindən yanaşmaq zəruridir".

Bunu BiG.AZ-a açıqlamasında Milli Məclisin deputatı Mahir Süleymanlı bildirib.

O, qeyd edib ki, vahid məktəbli formasının tətbiqi ilk növbədə təhsil mühitində sosial bərabərliyin gücləndirilməsi məqsədi daşıyır. Şagirdlər arasında ailələrin maddi imkanlarından irəli gələn geyim fərqlərinin ön plana çıxması uşaqlarda sosial müqayisə, psixoloji narahatlıq və bəzən ayrı-seçkilik yarada bilər. Vahid forma bu fərqlərin zahiri ifadəsini azaltmaqla məktəbin əsas məqsədinin bilik, bacarıq və şəxsiyyət inkişafı olduğunu ön plana çıxarır. Bununla belə, formanın özü təhsildə bərabərliyi tam təmin etmir. Bərabərliyin real nəticəyə çevrilməsi üçün keyfiyyətli tədris, əlçatan dərs vəsaitləri, müəllimlərin peşəkarlığı və aztəminatlı ailələrə dəstək mexanizmləri də vacibdir:

"Məsələnin daha geniş təhlili göstərir ki, məktəb mühitində nizam-intizam və vahidliklə şagirdlərin düşüncə müstəqilliyi arasında düzgün tarazlıq yaradılmalıdır. Məktəbli forması ümumi qaydalara hörmət və məktəbə mənsubiyyət hissini gücləndirə bilər. Ancaq təhsil sisteminin əsas uğuru şagirdlərin zahiri görünüşünün eyniləşdirilməsi ilə deyil, onların müstəqil düşünmək, araşdırmaq və əsaslandırılmış qərarlar qəbul etmək qabiliyyəti ilə ölçülür. Buna görə də vahid forma təhsil siyasətinin köməkçi vasitəsi kimi qiymətləndirilməli, onun əhəmiyyəti təhsilin keyfiyyətini artıran digər tədbirlərlə birlikdə nəzərdən keçirilməlidir.
Azərbaycanın informasiya təhlükəsizliyi məsələsi isə məktəbli formasından daha geniş və mürəkkəb xarakter daşıyır. Rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı uşaqların müxtəlif ölkələrdə istehsal olunan informasiya və ideoloji məzmunlarla birbaşa təmasını artırıb. Bu mühitdə milli tarix, din, dövlətçilik və regional münasibətlərlə bağlı məlumatlar bəzən birtərəfli, manipulyativ və ya siyasi məqsədlərə uyğun şəkildə təqdim edilə bilər. Belə şəraitdə əsas təhlükə uşaqların sadəcə xarici məlumatlarla tanış olması deyil, həmin məlumatları yoxlamaq və qiymətləndirmək bacarığının kifayət qədər inkişaf etməməsidir.
İranın Azərbaycan cəmiyyətinə mümkün ideoloji və informasiya təsirləri məsələsi də bu kontekstdə araşdırılmalıdır. Azərbaycanla İran arasında münasibətlər tarixi, dini, siyasi və regional amillərlə şərtlənir. Bu münasibətlərdə ortaya çıxan fikir ayrılıqları və geosiyasi rəqabət informasiya mühitinin də diqqətlə izlənilməsini zəruri edir. Lakin İranın konkret olaraq Azərbaycan uşaqlarını hədəfə alması və ya məktəblilərə məqsədli şəkildə zərərli ideoloji məzmun ötürməsi barədə iddialar yalnız yoxlanılmış faktlar, etibarlı mənbələr və sənədləşdirilmiş araşdırmalar əsasında qiymətləndirilməlidir. Sübut olmadan bu cür iddiaları təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim etmək düzgün analitik nəticəyə gətirib çıxarmır.

Burada mühüm məqam xarici təsirlə mədəni və dini əlaqələri bir-birindən ayırmaqdır. Hər hansı ölkədən gələn məlumatın, dini məzmunun və ya mədəni materialın mövcudluğu özlüyündə müdaxilə sübutu deyil. Müdaxilə ehtimalını qiymətləndirmək üçün məzmunun məqsədi, yayılma üsulu, maliyyələşmə mənbəyi, təşkilatlanma səviyyəsi və uşaqlara mümkün təsiri araşdırılmalıdır. Yalnız bu göstəricilər əsasında məlumatlandırma ilə məqsədli manipulyasiya arasında əsaslandırılmış fərq qoymaq mümkündür.
Azərbaycan təhsilinin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri uşaqların informasiya savadlılığını gücləndirməkdir. Şagirdlər mənbənin kimliyini yoxlamağı, xəbərin digər etibarlı mənbələrdə təsdiqini axtarmağı, faktlarla şərhləri ayırmağı və emosional manipulyasiya üsullarını tanımağı öyrənməlidirlər. Bu bacarıqlar uşaqları yalnız İranla bağlı mümkün informasiya təsirlərindən deyil, istənilən xarici və daxili dezinformasiya kampaniyasından qorumağa kömək edə bilər.

Digər mühüm istiqamət milli-mənəvi tərbiyənin məzmunudur. Azərbaycan tarixinin, ana dilinin, mədəni irsinin və dövlətçilik ənənələrinin öyrədilməsi şagirdlərdə milli kimlik və vətəndaşlıq məsuliyyəti formalaşdırır. Lakin milli şüurun gücləndirilməsi başqa xalqlara və dinlərə qarşı mənfi münasibət yaratmaqla eyniləşdirilməməlidir. Əksinə, öz milli kimliyini dərindən dərk edən, tarixi faktları bilən və müstəqil düşünən şagird manipulyativ təbliğata qarşı daha dayanıqlı olur. Milli özünüdərk ilə tənqidi düşüncə bir-birinə zidd deyil, bir-birini tamamlayan keyfiyyətlərdir.

Dövlət siyasəti baxımından məsələ üç əsas istiqamətdə qiymətləndirilə bilər: sosial bərabərlik, informasiya təhlükəsizliyi və təhsilin keyfiyyəti. Vahid məktəbli forması birinci istiqamətə müəyyən töhfə verir. Media savadlılığı, müəllimlərin hazırlığı və rəqəmsal təhlükəsizlik tədbirləri ikinci istiqaməti gücləndirir. Müasir tədris proqramları, məktəb psixoloqlarının fəaliyyəti və şagirdlərin araşdırma bacarıqları isə üçüncü istiqamətin inkişafına xidmət edir. Bu sahələr arasında koordinasiya olmadıqda, ayrı-ayrı tədbirlərin təsiri məhdud qala bilər.

Buna görə də məktəbli formasının tətbiqinin nəticələri yalnız forma geyinən şagirdlərin sayı ilə deyil, sosial fərqlərin azalıb-azalmaması, valideynlərin maliyyə yükü və şagirdlərin məktəb mühitinə münasibəti ilə qiymətləndirilməlidir. Eyni zamanda, informasiya təhlükəsizliyi sahəsində həyata keçirilən tədbirlərin effektivliyi şagirdlərin dezinformasiyanı tanımaq qabiliyyəti, müəllimlərin hazırlığı və məktəblərdə maarifləndirici proqramların keyfiyyəti əsasında ölçülməlidir.

Nəticə etibarilə, vahid məktəbli forması ilə İranın mümkün ideoloji müdaxiləsi arasında birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsi yoxdur. Bu məsələlər təhsil və milli təhlükəsizlik siyasətinin fərqli, lakin müəyyən məqamlarda kəsişən istiqamətləridir. Vahid forma məktəb mühitində sosial bərabərliyin dəstəklənməsinə, informasiya savadlılığı isə uşaqların manipulyasiyadan qorunmasına xidmət edir. Azərbaycan üçün əsas strateji məqsəd uşaqları yalnız xarici təsirlərdən təcrid etmək deyil, onları belə təsirləri müəyyənləşdirə bilən, milli kimliyini dərk edən və faktlara əsaslanaraq müstəqil qərar verən vətəndaşlar kimi yetişdirməkdir. Məhz bu yanaşma təhsilin keyfiyyətini yüksəldə, cəmiyyətin informasiya dayanıqlığını gücləndirə və ölkənin uzunmüddətli milli maraqlarına xidmət edə bilər".

Telegramda izləyin