Vahid məktəbli forması və xarici ideoloji təsirlər: Azərbaycan təhsilinin qarşısında duran strateji çağırışlar

"Təhsil sisteminin inkişafı yalnız dərsliklərin yenilənməsi, müəllimlərin peşəkarlığının artırılması və müasir texnologiyaların tətbiqi ilə məhdudlaşmır. Bu proses eyni zamanda məktəblərdə sosial bərabərliyin təmin olunmasını, uşaqların psixoloji təhlükəsizliyinin qorunmasını, milli-mənəvi dəyərlərin aşılanmasını və informasiya mühitinin sağlamlaşdırılmasını əhatə edir. Bu baxımdan, vahid məktəbli formasının tətbiqi ilə xarici ideoloji təsirlər məsələsi Azərbaycan təhsilinin sosial və strateji əhəmiyyət daşıyan istiqamətləri kimi təhlil edilməlidir".

Bu sözləri BiG.AZ-a açıqlamasında Milli Məclisin deputatı Sevinc Hüseynova bildirib. O qeyd edib ki, vahid məktəbli formasının tətbiqinə yalnız geyim qaydası kimi yanaşmaq məsələnin mahiyyətini daraltmaq olardı:

"Məktəbli forması şagirdlər arasında zahiri sosial fərqlərin azaldılmasına, məktəbə mənsubiyyət hissinin güclənməsinə və təhsil mühitində vahid nizam-intizam anlayışının formalaşmasına kömək edə bilər. Ailələrin maddi imkanlarının fərqli olduğu cəmiyyətdə uşaqların geyim üzərindən müqayisə edilməsi sosial təzyiqə, özünəinamın zəifləməsinə və ayrı-seçkilik hallarına səbəb ola bilər. Vahid forma bu riskləri müəyyən qədər azaldaraq diqqətin şagirdin geyiminə deyil, biliyinə, davranışına və şəxsi inkişafına yönəlməsinə şərait yaradır. Lakin analitik yanaşma göstərir ki, məktəbli formasının tətbiqini təhsilin bütün problemlərini həll edən vasitə kimi qiymətləndirmək olmaz. Formanın sosial bərabərliyə töhfəsi onun əlçatanlığı, keyfiyyəti və ailələr üçün yaratdığı maliyyə yükü ilə də əlaqəlidir. Əgər forma aztəminatlı ailələr üçün əlavə çətinlik yaradırsa, bu siyasətin sosial məqsədi zəifləyə bilər. Buna görə də vahid forma siyasəti sosial həssaslıq, valideynlərin imkanları və şagirdlərin rahatlığı nəzərə alınmaqla həyata keçirilməlidir. Məsələnin digər mühüm tərəfi məktəbin ideoloji və informasiya təsirlərindən qorunmasıdır. Müasir dünyada uşaqlar yalnız sinif otağında aldıqları biliklərlə formalaşmırlar. Sosial şəbəkələr, videoplatformalar, onlayn oyunlar, mesajlaşma kanalları və müxtəlif rəqəmsal resurslar onların düşüncəsinə, davranışına və dünyagörüşünə təsir göstərir. Bu məkanlarda faydalı tədris materialları ilə yanaşı, manipulyativ məlumatlar, saxta xəbərlər, nifrət nitqi və müəyyən siyasi məqsədlərə xidmət edən təbliğat məzmunları da yayıla bilər.
Belə şəraitdə əsas sual uşaqların hansı məlumatlarla qarşılaşması ilə yanaşı, həmin məlumatları necə qiymətləndirməsidir. Məktəb şagirdə yalnız məlumatı yadda saxlamağı deyil, onun mənbəyini yoxlamağı, faktları emosional iddialardan ayırmağı və müxtəlif mövqeləri müqayisə etməyi öyrətməlidir. Media savadlılığı və tənqidi düşüncə müasir təhsilin əlavə elementi deyil, onun vacib istiqamətlərindən biri olmalıdır".

Müsahibimiz vurğulayıb ki, İranın Azərbaycana münasibətdə mümkün ideoloji və informasiya təsirləri də bu çərçivədə araşdırılmalıdır:

"Azərbaycanla İran arasında münasibətlərin mürəkkəb siyasi və regional konteksti mövcuddur. Bu şəraitdə dini, siyasi və informasiya kanalları vasitəsilə ictimai rəyə təsir göstərilməsi ehtimalı milli təhlükəsizlik baxımından diqqətlə qiymətləndirilə bilər. Ancaq konkret olaraq Azərbaycan məktəblilərinin hədəfə alındığını və ya uşaqlara məqsədli şəkildə ideoloji təsir göstərildiyini söyləmək üçün yoxlanılmış faktlar, sənədlər və etibarlı araşdırmalar tələb olunur. Ehtimalı təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim etmək analitik yanaşmaya uyğun deyil. Burada diqqət yetirilməli əsas məsələ uşaqların siyasi və ideoloji manipulyasiyadan qorunmasıdır. Uşaqların yaş xüsusiyyətləri, emosional həssaslığı və məlumatı qiymətləndirmək təcrübəsinin məhdudluğu onları məqsədli təsirlərə qarşı həssas edə bilər. Xüsusilə milli kimlik, din, tarix və dövlətçiliklə bağlı mövzular emosional təqdim edildikdə, şagirdlərdə faktlara əsaslanmayan təsəvvürlər formalaşa bilər. Buna qarşı ən səmərəli vasitə uşaqları qorxuya salmaq və ya onların informasiya əldə etmək imkanlarını bütövlükdə məhdudlaşdırmaq deyil, onlara məlumatı təhlil etmək bacarığı qazandırmaqdır. Azərbaycan təhsil sistemində bu istiqamətdə görüləcək tədbirlər sistemli xarakter daşımalıdır. İlk növbədə, məktəblərdə rəqəmsal və media savadlılığı gücləndirilməli, şagirdlərə saxta hesabları, manipulyativ paylaşımları, mənbəsiz iddiaları və emosional təbliğat üsullarını müəyyənləşdirmək öyrədilməlidir. Müəllimlər uşaqların qarşılaşdığı informasiya risklərini tanımaq üçün müvafiq bilik və metodiki dəstəklə təmin olunmalıdırlar. Valideynlər də uşaqların rəqəmsal mühitdəki fəaliyyətinə diqqət yetirməli, onlarla açıq və etibarlı ünsiyyət qurmalıdırlar".

Deputatın fikrincə, milli-mənəvi dəyərlərin tədrisi müasir biliklərə və tənqidi düşüncəyə əsaslanmalıdır:

"Vətənə bağlılıq, dövlətə hörmət, ana dilinin qorunması, Azərbaycan tarixinin öyrənilməsi və mədəni irsə münasibət uşaqlarda sağlam vətəndaşlıq mövqeyinin formalaşmasına xidmət edir. Lakin milli kimliyin möhkəmləndirilməsi hər hansı xalqın, dinin və ya ölkənin nümayəndələrinə qarşı ümumiləşdirilmiş düşmənçilik yaratmaqla qarışdırılmamalıdır. Təhsil uşaqlara həm öz dövlətinin maraqlarını anlamağı, həm də faktlarla emosiyaları ayırmağı öyrətməlidir.
Bu kontekstdə vahid məktəbli forması ilə informasiya təhlükəsizliyi arasında əlaqə birbaşa deyil, daha çox ümumi təhsil siyasəti səviyyəsində qurulur. Vahid forma sosial fərqlərin zahiri ifadəsini müəyyən qədər azaldırsa, media savadlılığı və keyfiyyətli tədris uşaqların düşüncə müstəqilliyini gücləndirir. Birinci tədbir məktəbdə sosial mühitə, ikinci tədbirlər qrupu isə şagirdlərin informasiya ilə davranışına təsir göstərir. Hər ikisinin məqsədi uşağın təhlükəsiz, bərabərhüquqlu və inkişafı üçün əlverişli təhsil mühitində yetişməsidir. Dövlətin təhsil siyasətinin effektivliyi də məhz bu tədbirlərin nəticələri ilə ölçülməlidir. Məktəbli forması şagirdlər arasında geyimə görə ayrı-seçkiliyin azaldılmasına nə dərəcədə təsir edir? Ailələr üçün əlavə maliyyə yükü yaranırmı? Şagirdlərin media savadlılığı yüksəlirmi? Məktəblərdə xarici mənbələrdən yayılan manipulyativ məlumatların tanınması üçün hansı mexanizmlər mövcuddur? Bu suallara əsaslanan monitorinq və qiymətləndirmə təhsil siyasətinin daha səmərəli qurulmasına kömək edə bilər. Nəticə etibarilə, vahid məktəbli formasının tətbiqi, milli-mənəvi tərbiyə və informasiya təhlükəsizliyi bir-birini tamamlayan, lakin fərqli məqsəd və mexanizmlərə malik istiqamətlərdir. Azərbaycan uşaqlarının gələcəyini qorumaq üçün yalnız zahiri bərabərliyi təmin etmək kifayət deyil. Onların keyfiyyətli təhsil alması, müstəqil düşünməsi, milli kimliyini dərk etməsi və manipulyativ informasiyaya qarşı dayanıqlı olması da təmin edilməlidir. İran və ya başqa xarici dövlətlərlə bağlı mümkün müdaxilə iddiaları isə sübutlara, peşəkar araşdırmaya və hüquqi qiymətləndirməyə əsaslanmalıdır. Güclü təhsil sistemi uşaqları yalnız müəyyən təsirlərdən uzaq tutan deyil, onları həmin təsirləri tanımaq və düzgün qiymətləndirmək qabiliyyətinə malik edən sistemdir. Azərbaycanın strateji maraqları baxımından əsas hədəf də məhz budur: sosial bərabərliyin qorunduğu, biliyin üstün tutulduğu, milli şüurun möhkəmləndiyi və hər bir şagirdin sərbəst düşünərək məsuliyyətli qərarlar qəbul edə bildiyi təhsil mühiti yaratmaq".

Telegramda izləyin