Manat sabitdir, amma qiymətlər artır: Pul niyə dəyər itirir? - İQTİSADÇIDAN AÇIQLAMA

Azərbaycanda manatın məzənnəsi dollar qarşısında uzun müddətdir sabit qalsa da, qiymət artımı davam edir. Azərbaycan Mərkəzi Bankının məlumatına görə, 2026-cı ilin iyulunda illik inflyasiya 5,8 faiz təşkil edib. Bu şəraitdə milli valyutanın nominal məzənnəsi dəyişməsə də, eyni məbləğdə pulla əvvəlki qədər məhsul və xidmət almaq mümkün olmur. Xüsusilə ərzaq məhsullarında qiymət artımının daha yüksək olması diqqət çəkir. İyul üzrə məlumatlarda ərzaq, içki və tütün məhsullarında illik qiymət artımının 7,1 faiz olduğu göstərilir.

Digər tərəfdən, Mərkəzi Bank 2026-cı ilin sonu üzrə inflyasiya proqnozunu 6,1 faizə yüksəldib. Bəs manatın məzənnəsi sabit olduğu halda inflyasiya niyə artır? Qiymət artımının əsas səbəbləri hansılardır və bu proses vətəndaşların real gəlirlərinə necə təsir edir?
Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, manatın dollara nisbətdə sabit qalması ilə onun ölkə daxilində alıcılıq qabiliyyətinin sabit qalması eyni şey deyil. Onun sözlərinə görə, hazırda 1 dollar rəsmi olaraq 1,70 manat səviyyəsindədir, amma Mərkəzi Bankın məlumatına görə illik inflyasiya 2026-cı ilin iyulunda 5,8%-ə çatıb: "Sadə dillə desək, manat xarici valyutaya qarşı dəyərini əsasən qoruyur, amma ölkə daxilində həmin 100 manatla əvvəlki qədər məhsul və xidmət almaq mümkün olmur. Məsələn, illik inflyasiya 5,8%-dirsə, orta hesabla 100 manatlıq istehlak səbətinin qiyməti bir il ərzində təxminən 105,8 manata yüksəlib. Bu baxımdan 100 manatın real alıcılıq gücü təxminən 5,5 faiz azalır. Burada əsas səbəblərdən biri qiymətlərin manatla ifadədə artmasıdır. Ərzaq, xidmətlər, nəqliyyat, ictimai iaşə, kommunal və digər xərclər bahalaşdıqca manatın nominal məzənnəsi dəyişməsə belə, onun daxili alıcılıq qabiliyyəti azalır.

Digər mühüm amil idxal inflyasiyasıdır. Azərbaycan bir sıra istehlak malları, avadanlıqlar, xammal və digər məhsullar üzrə xarici bazarlardan asılıdır. Dünya bazarında həmin məhsulların, daşınmanın, sığortanın və istehsal xərclərinin bahalaşması Azərbaycana da keçir. Manatın dollara qarşı sabit qalması bu təzyiqi tamamilə aradan qaldırmır. Üstəlik, Azərbaycan yalnız dollarla deyil, avro, yuan, lirə və digər valyutalarla da ticarət edir. Buna görə manatın real effektiv məzənnəsi və ticarət tərəfdaşlarının inflyasiyası da əhəmiyyətlidir.

Xidmət sektorundakı bahalaşma da mühüm rol oynayır. Əməkhaqları, icarə, enerji, logistika və digər xərclər yüksəldikdə sahibkar həmin əlavə xərci məhsul və xidmətlərin qiymətinə daxil edir. Beləliklə, qiymət artımı yalnız xaricdən gətirilən məhsullarda deyil, yerli xidmətlərdə də yaranır.
Tələbin yüksək olması da inflyasiyanı gücləndirə bilər. Əhalinin gəlirləri, kreditləşmə və istehlak imkanları artdıqda bazarda tələb genişlənir. Əgər təklif eyni sürətlə artmırsa, satıcıların qiymət artırmaq imkanı yaranır. Azərbaycanda 2026-cı ilin ilk altı ayında nominal gəlirlər 9,8 faiz, orta aylıq nominal əməkhaqqı isə 7 faiz artıb; həmin dövrdə inflyasiya 5,7 faiz olub.

Bu, əslində, maraqlı vəziyyət yaradır: insanların pul gəlirləri artır, amma qiymətlər də yüksəldiyi üçün real gəlir artımı nominal artımdan daha aşağı olur. Məsələn, maaş 7 faiz artır, qiymətlər isə 5,8 faiz yüksəlirsə, həmin şəxsin real alıcılıq qabiliyyətindəki artım təxminən 1 faiz ətrafında olur, 7 faiz yox.
Manatın sabit məzənnəsi buna görə inflyasiyanın qarşısını tam ala bilmir. Məzənnə əsasən xarici valyutaya münasibətdə sabitliyi göstərir, inflyasiya isə ölkə daxilində mal və xidmətlərin qiymətlərinin dəyişməsini ölçür. Bunlar bir-biri ilə əlaqəli olsa da, eyni göstərici deyil.
Hətta müəyyən mənada manatın sabit saxlanılması inflyasiyanın daha idarəolunan olmasına kömək edir. Əgər manat kəskin ucuzlaşsaydı, idxal olunan malların manatla qiyməti daha sürətlə arta bilərdi. Hazırkı 1,70 manatlıq dollar məzənnəsinin qorunması bu istiqamətdə əlavə təzyiqin qarşısını alır. Amma məzənnənin sabitliyi daxili istehsal xərclərinin, ərzaq qiymətlərinin və xidmət tariflərinin artmasına mane olmur.

Əsas məsələ də budur: manatın "dəyəri" iki fərqli şəkildə ölçülə bilər. Dollarla müqayisədə manat sabit qala bilər, amma mağazada, restoranda, bazarda və xidmət sektorunda həmin manatın ala bildiyi məhsul və xidmətlərin miqdarı azalır. Bu isə manatın real alıcılıq qabiliyyətinin aşağı düşməsi deməkdir.
Ona görə "manat sabitdirsə, niyə pul dəyər itirir?" sualının cavabı əslində belədir: manatın məzənnəsi sabitdir, amma qiymətlər sabit deyil. İnflyasiya məhz bu qiymət artımının nəticəsidir. Hazırda Mərkəzi Bank inflyasiyanın 4 faiz hədəfi ətrafında ±2 faizlik diapazonda qalmasını nəzərdə tutur; 5,8 faiz bu diapazonun içində olsa da, yuxarı sərhədə kifayət qədər yaxındır.

Əgər inflyasiya uzun müddət 5-6 faiz ətrafında qalarsa, əhalinin pul şəklində saxladığı yığımların real dəyəri də tədricən azalacaq. Məsələn, heç bir gəlir gətirməyən 10 min manat iki il ərzində 5,8 faizlik inflyasiya şəraitində əvvəlki alıcılıq gücünün təxminən 89 faizini saxlayar. Yəni manat hesabda yenə 10 min manat olaraq qalır, amma həmin pulla alınan məhsul və xidmətlərin miqdarı azalır".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin