İrana qarşı yeni sanksiyalar Azərbaycana da təsir edə bilər? - İQTİSADÇIDAN AÇIQLAMA

ABŞ-ın İrana qarşı iqtisadi təzyiqi daha da sərtləşdirmək niyyəti regionda yeni iqtisadi riskləri gündəmə gətirib. ABŞ rəsmiləri İrana qarşı indiyədək tətbiq olunan təzyiqlərdən daha sərt sanksiyaların hazırlanacağını açıqlayıblar. Vaşinqton eyni zamanda İranla iqtisadi əlaqələri davam etdirən üçüncü ölkələrə qarşı da tədbirlər görülə biləcəyinə işarə edir. Bu vəziyyət İranla ticarət və tranzit əlaqələri olan ölkələrin, o cümlədən Azərbaycanın qarşılaşa biləcəyi mümkün iqtisadi təsirlərlə bağlı suallar yaradır.

Xüsusilə bank əməliyyatları, logistika, tranzit daşımalar və İranla ticarət əlaqələrinin sanksiyalardan təsirlənməsi ehtimalı diqqət çəkir. Azərbaycanın İranla tranzit marşrutlarının regional əhəmiyyəti də nəzərə alınaraq, yeni sanksiyaların ölkəmizə hansı formada təsir göstərə biləcəyi maraq doğurur.
Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, İrana qarşı sanksiyaların sərtləşdirilməsi ilk növbədə İranın öz iqtisadiyyatına təsir göstərəcək, lakin bunun region ölkələrinə, o cümlədən Azərbaycana dolayı təsirləri də ola bilər. Onun sözlərinə görə, ABŞ artıq "ən sərt sanksiyalar" paketindən danışır və yeni tədbirlərin İranla ticarət edən üçüncü ölkələrə və şirkətlərə də təzyiq yaratması ehtimalı gündəmdədir: "Azərbaycan üçün ən birbaşa risk İranla ticarət və logistika əlaqələri ilə bağlıdır. Azərbaycan İran məhsullarının mühüm alıcılarından biridir. 2025-ci ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi təxminən 644 milyon dollar olub və bunun böyük hissəsini İrandan Azərbaycana idxal təşkil edib. İrandan Azərbaycana kənd təsərrüfatı məhsulları, tikinti materialları, ərzaq və digər məhsullar gətirilir. Buna görə sanksiyalar İran şirkətlərinin beynəlxalq ödənişlərə, bank sisteminə və daşımalarına çıxışını çətinləşdirərsə, bu məhsulların Azərbaycana gətirilməsi də bahalaşa və ya müəyyən qədər azala bilər.

İkinci məsələ logistika və tranzitdir. İran Azərbaycan üçün təkcə qonşu ölkə deyil, həm də cənub istiqamətində mühüm nəqliyyat bağlantısıdır. Sanksiyalar genişləndikcə bank ödənişləri, sığorta, yükdaşıma və İran ərazisindən keçən ticarət əməliyyatlarında risklər arta bilər. Bu isə xüsusilə "Şimal-Cənub" dəhlizi baxımından əlavə çətinlik yarada bilər.

Üçüncü və daha ciddi təsir enerji bazarında yarana bilər. Əgər yeni sanksiyalar İranın neft ixracını əhəmiyyətli dərəcədə azaldarsa və bunun fonunda Hörmüz boğazında gərginlik yüksələrsə, dünya neft qiymətləri arta bilər. Bu, neft ixrac edən Azərbaycan üçün müəyyən müsbət gəlir effekti yarada bilər, amma eyni zamanda yanacaq, daşınma və idxal xərclərinin artmasına səbəb olaraq daxili inflyasiyanı gücləndirə bilər. Hazırda İran ətrafında gərginliyin enerji və daşınma bazarlarına təsiri artıq müşahidə olunur.

Azərbaycan üçün daha həssas məsələ isə sanksiyaların "ikinci dərəcəli" xarakter almasıdır. Yəni ABŞ yalnız İran şirkətlərini deyil, İranla müəyyən əməliyyatlar aparan xarici bankları, şirkətləri və vasitəçiləri də hədəfə alarsa, Azərbaycan şirkətləri daha ehtiyatlı davranmalı olacaq. Burada söhbət Azərbaycanın avtomatik olaraq sanksiyalara məruz qalmasından getmir. Risk daha çox İranla işləyən konkret şirkətlərin ABŞ maliyyə sisteminə çıxışının məhdudlaşdırılması və beynəlxalq bankların belə əməliyyatlardan çəkinməsi ilə bağlıdır. ABŞ-ın OFAC sanksiyaları aktivlərin bloklanması və ticarət məhdudiyyətləri kimi müxtəlif mexanizmlərdən istifadə edir.

Digər tərəfdən, sanksiyaların Azərbaycana müəyyən iqtisadi imkanlar yaratması da mümkündür. İranla ticarətin çətinləşməsi bəzi məhsulların Azərbaycan bazarında alternativ mənbələrdən alınmasını sürətləndirə bilər. Eyni zamanda regiondakı logistika marşrutlarının yenidən qurulması Azərbaycanın tranzit əhəmiyyətini artıra bilər.

Amma ən böyük risk sanksiyaların özündən çox, ABŞ-İran qarşıdurmasının genişlənməsidir. İranın iqtisadi təzyiqə cavab olaraq enerji infrastrukturu, dəniz nəqliyyatı və regional marşrutlarla bağlı addımlar atması ehtimalı yaranarsa, bunun təsiri bütün Cənubi Qafqaza yayıla bilər. Hazırda Vaşinqtonun iqtisadi təzyiqi artırmasının əsas məqsədlərindən biri də genişmiqyaslı hərbi qarşıdurmadan yayınaraq İranı iqtisadi cəhətdən sıxışdırmaqdır.
Ona görə Azərbaycan üçün əsas ssenari birbaşa sanksiya təhlükəsindən daha çox İranla ticarətin çətinləşməsi, logistika xərclərinin artması, bəzi idxal məhsullarının bahalaşması və enerji qiymətlərində dalğalanmanın güclənməsi ola bilər. Əgər ABŞ sanksiyaları İranla işləyən üçüncü ölkələrə qarşı da geniş tətbiq edərsə, bu təsirlər daha ciddi hiss olunacaq".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin