Qeyri-neft sektoru iqtisadiyyatın əsas dayağına çevrilə biləcəkmi? - İQTİSADÇIDAN AÇIQLAMA

Azərbaycanda son dövrlər qeyri-neft sektorunda müşahidə olunan artım iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi ilə bağlı müzakirələri yenidən gündəmə gətirib. Rəsmi statistikaya əsasən, qeyri-neft ÜDM-i 1,5 faiz, qeyri-neft sənayesi isə 4,1 faiz artıb.

Bu göstəricilər ölkənin neftdən asılılığının tədricən azalmasının əlaməti kimi qiymətləndirilsə də, əsas sual bu dinamikanın uzunmüddətli və dayanıqlı olub-olmayacağıdır. Mövcud artımın arxasında hansı amillər dayanır, qeyri-neft sektoru yaxın illərdə iqtisadiyyatın əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilə bilərmi?
Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, qeyri-neft sektorunun iqtisadiyyatın əsas dayağına çevrilməsi Azərbaycan iqtisadi siyasətinin uzun illərdir qarşıya qoyduğu əsas məqsədlərdən biridir. Onun sözlərinə görə, son statistik göstəricilərdə qeyri-neft ÜDM-inin 1,5 faiz, qeyri-neft sənayesinin isə 4,1 faiz artması müsbət tendensiya kimi qiymətləndirilə bilər: "Lakin təkcə bu rəqəmlər əsasında qeyri-neft sektorunun artıq iqtisadiyyatın əsas lokomotivinə çevrildiyini söyləmək hələ tezdir. İlk növbədə artımın keyfiyyətinə baxmaq lazımdır. Əgər iqtisadi artım əsasən dövlət investisiyaları, tikinti layihələri və büdcə xərcləri hesabına baş verirsə, onun uzunmüddətli dayanıqlılığı sual altına düşür. Davamlı iqtisadi inkişaf isə özəl sektorun genişlənməsi, rəqabət qabiliyyətli istehsalın artması, ixracın şaxələndirilməsi və yüksək əlavə dəyər yaradan sahələrin inkişafı ilə ölçülür.

Qeyri-neft sənayesində 4,1 faizlik artım müsbət göstəricidir, lakin burada da hansı sahələrin böyüdüyü mühüm əhəmiyyət daşıyır. Əgər artım əsasən dövlət sifarişləri ilə işləyən müəssisələr və ya məhdud sayda iri layihələr hesabına formalaşırsa, bu, iqtisadiyyatın strukturunda fundamental dəyişiklik demək deyil. Əsas məsələ kiçik və orta sahibkarlığın istehsalda payının artması, yeni texnologiyaların tətbiqi və beynəlxalq bazarlarda rəqabət apara bilən məhsulların istehsalıdır.

Qeyri-neft ÜDM-inin cəmi 1,5 faiz artması isə göstərir ki, bu sektor hələ yüksək inkişaf tempinə malik deyil. İnkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlarda qeyri-neft sektorunun iqtisadiyyatın aparıcı qüvvəsinə çevrilməsi üçün adətən daha yüksək artım templəri müşahidə olunur. Əgər artım inflyasiya nəzərə alındıqdan sonra məhdud qalırsa, real iqtisadi fəallığın gözlənildiyi qədər sürətli olmadığını demək mümkündür.

Digər mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycanın dövlət büdcəsinin və ixrac gəlirlərinin böyük hissəsi hələ də neft-qaz sektorundan formalaşır. Dövlət Neft Fondundan büdcəyə transferlər yüksək olaraq qalır və enerji ixracı ölkəyə daxil olan xarici valyutanın əsas mənbəyidir. Bu o deməkdir ki, qeyri-neft sektorunda müəyyən artım olsa da, iqtisadiyyat hələ də enerji gəlirlərindən ciddi şəkildə asılıdır. Neft qiymətlərində baş verən dəyişikliklər dövlət xərclərinə, investisiya imkanlarına və ümumi iqtisadi aktivliyə birbaşa təsir göstərməkdə davam edir.

Bundan əlavə, qeyri-neft sektorunun inkişafına mane olan struktur problemlər də qalmaqdadır. Sahibkarlar maliyyə resurslarına çıxışın məhdudluğu, kreditlərin yüksək faizləri, inzibati prosedurlar, bazarda rəqabət mühitinin tam formalaşmaması, bəzi sahələrdə inhisarçılıq meylləri və ixrac bazarlarına çıxış çətinliklərini əsas problemlər kimi göstərirlər. Bu məsələlər həll edilmədən qeyri-neft sektorunda yüksək və davamlı artım tempini təmin etmək çətin olacaq.

Əmək məhsuldarlığının artırılması da mühüm amildir. Əgər iqtisadi artım yalnız məşğulluğun artması hesabına baş verirsə, onun potensialı məhdud olur. Davamlı inkişaf üçün innovasiya, rəqəmsallaşma, müasir texnologiyalar və ixtisaslı insan kapitalına yatırımların artması vacibdir. Bu sahələrdə ciddi irəliləyiş olmadan qeyri-neft sektorunun beynəlxalq rəqabət qabiliyyətini yüksəltmək asan deyil.

Kənd təsərrüfatı, turizm, informasiya texnologiyaları, logistika və emal sənayesi qeyri-neft iqtisadiyyatının aparıcı istiqamətləri hesab olunur. Lakin bu sahələrin hər biri müxtəlif xarici və daxili risklərlə üzləşir. Məsələn, kənd təsərrüfatı iqlim dəyişikliklərindən, turizm regional geosiyasi vəziyyətdən, sənaye isə enerji və logistika xərclərindən asılıdır. Buna görə də yalnız statistik artım deyil, sektorların dayanıqlığı və rəqabət qabiliyyəti əsas göstərici olmalıdır.

Nəticə etibarilə, qeyri-neft sektorunda qeydə alınan artım müsbət siqnaldır, lakin onu iqtisadiyyatın artıq əsas dayağına çevrildiyinin sübutu kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Bunun üçün qeyri-neft ixracının əhəmiyyətli dərəcədə artması, özəl sektorun iqtisadiyyatda rolunun güclənməsi, dövlət xərclərindən asılılığın azalması, yüksək texnologiyalı istehsalın inkişafı və iqtisadiyyatın neft gəlirlərindən asılılığının nəzərəçarpacaq dərəcədə zəifləməsi lazımdır. Hazırkı göstəricilər daha çox müsbət dinamikanın mövcud olduğunu göstərir, lakin bu dinamikanın davamlı və keyfiyyətli iqtisadi transformasiyaya çevrilməsi üçün hələ də genişmiqyaslı institusional və struktur islahatlara ehtiyac qalır".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin