Xarici kitabların Azərbaycan dilinə tərcüməsindəki problemlər: Çıxış yolu nədir? - TƏHSİL EKSPERTİNDƏN AÇIQLAMA

Son illər oxucular arasında xarici müəlliflərin əsərlərinə maraq artsa da, rus və ingilis dillərindən Azərbaycan dilinə tərcümə olunan bəzi kitablarda ciddi qüsurlara rast gəlinir. Oxucular tərcümələrin məna itkisi, dil və üslub səhvləri, eləcə də orijinal mətnin ruhunun tam əks etdirilməməsi ilə bağlı narazılıqlarını tez-tez dilə gətirirlər.

Bəs bu problemin əsas səbəbləri nələrdir? Keyfiyyətsiz tərcümələrin qarşısını almaq və oxuculara daha peşəkar nəşrlər təqdim etmək üçün hansı addımlar atılmalıdır?
Mövzu ilə bağlı təhsil eksperti Şəmsi Qoca BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, hər şeydən əvvəl, tərcümə sahəsindəki köhnə bir mifə birdəfəlik son qoyulmalıdır: xarici dili bilmək hələ bədii ədəbiyyatı tərcümə etmək bacarığı demək deyil. Onun sözlərinə görə, bədii tərcümə sadəcə sözlərin yerini dəyişmək yox, bir ruhu başqa bir bədənə köçürmək, əsəri ana dilində yenidən yaratmaq prosesidir: "Buna görə də əsərlər mütləq yaradıcı təfəkkürə və bədii duyuma malik adamlar tərəfindən tərcümə olunmalıdır. Tərcüməçi xarici dildən öncə öz ana dilinin frazeologiyasını, atalar sözlərini və sinonim zənginliyini mükəmməl bilməlidir ki, "Google Translate" səviyyəli quru, cansız mətndən uzaqlaşa bilsin. Nəşriyyatlar xərcləri azaltmaq üçün təcrübəsiz gənclərə və ya sadəcə dil kursu keçmiş tələbələrə ucuz qonorarla böyük əsərləri etibar etmək vərdişindən əl çəkməli, hər bir müqavilədən əvvəl əsərin ən çətin hissələrindən ibarət iki-üç səhifəlik sınaq tərcüməsi tələb edərək ciddi portfoliolar formalaşdırmalıdırlar.

Lakin ən istedadlı tərcüməçinin mətni belə ikinci bir gözün süzgəcindən keçməlidir. Təəssüf ki, bu gün Azərbaycanda peşəkar redaktor institutu demək olar ki, tamamilə ölüb və kitab istehsalı quru bir konveyer üsuluna çevrilib. Bu problemi həll etmək üçün ana dilinin incəliklərinə vaqif olan redaktor və korrektor sistemini mütləq bərpa etmək lazımdır. Redaktorun əsas funksiyası mətni orijinal variantla müqayisə etməklə bərabər, həm də onu milliləşdirmək - Azərbaycan dilinin qrammatik qanunauyğunluqlarına və daxili musiqisinə uyğunlaşdırmaqdır. Üstəlik, təkcə bədii deyil, elmi və fəlsəfi kitabların tərcüməsinə də sahə mütəxəssisləri - filosoflar, tarixçilər elmi redaktor qismində cəlb olunmalıdır ki, eyni dil ağırlığı və anlaşılmazlıq məktəb dərsliklərinə də sirayət etməsin. Bu gün dərsliklərin uşaq psixologiyasından uzaq, ağır və qəliz dili məhz yaradıcı təfəkkürün və ciddi redaktənin yoxluğundan xəbər verir. Rəsmilərin bu "makulatura" dərsliklərin qüsurunu düzəltmək əvəzinə milləti suçlaması isə sadəcə məsuliyyətdən qaçmaqdır; halbuki dərslik də eynilə bədii əsər kimi uşaq dünyasını duyan sənətkarlar tərəfindən, canlı və aydın bir dillə qələmə alınmalıdır.

Sistemin hüquqi və peşəkar tərəfini tənzimləmək üçün ölkədə kimin hansı səviyyədə tərcümə ilə məşğul olduğunu müəyyən edən vahid mexanizmlər qurulmalıdır. Dövlət Tərcümə Mərkəzi və ya müvafiq qurumlar vasitəsilə bədii, elmi-kütləvi və texniki sahələr üzrə xüsusi akkreditasiya, yəni sertifikatlaşdırma sistemi tətbiq olunmalı, nəşriyyatların istifadəsi üçün peşəkar tərcüməçi və redaktorların rəsmi vahid reyestri yaradılmalıdır. Bu intellektual nəzarət nəşriyyatların daxili məsuliyyəti ilə birləşməlidir. Kitaba sadəcə ticari bir mal kimi baxılmamalı, hər bir ciddi nəşriyyatın daxilində xüsusi Keyfiyyət Şurası (daxili senzura) fəaliyyət göstərməlidir. Əgər bir kitabda kobud tərcümə və korrektor qüsurları kütləvi xarakter daşıyırsa, oxucuya həmin kitabı mağazaya geri qaytarmaq və ya keyfiyyətli nəşrlə dəyişdirmək hüququ verilməlidir ki, bu da nəşriyyatları birbaşa maddi məsuliyyət qarşısında qoysun.

Əlbəttə, keyfiyyətli iş həm də layiqli maddi təminat tələb edir. Bu gün ölkədə tərcüməçilərə verilən vərəqbaşı və ya sözbaşı qonorarın həddindən az olması peşəkar qələm adamlarını bu sahədən uzaqlaşdırır, qalanları isə az qonorarı kompensasiya etmək üçün tələsik, kəmiyyətə qaçaraq işləyirlər. Nəşriyyatlar büdcə bölgüsündə dizayn və marketinqlə yanaşı, tərcümə və redaktə xərclərinə də layiqli pay ayırmalı, uğurlu satılan kitablardan tərcüməçiyə faiz (royalti) verilməsi təcrübəsini genişləndirməlidirlər. Bu maddi stimul yaradıcı canyananlığı artıracaq ən mühüm amildir.

Nəhayət, bu zəncirin son halqası güclü ictimai nəzarət və peşəkar resenziya institutunun formalaşmasıdır. Bərbad tərcümə olunmuş kitablar sükutla qarşılanmamalı, ədəbi tənqidçilər, jurnalistlər və müstəqil blogerlər tərəfindən mütəmadi olaraq sosial və rəsmi mediada linqvistiki təhlillərlə ifşa edilməlidir. İctimai qınaq və anti-reklam qorxusu nəşriyyatları öz brendlərini qorumaq naminə daha diqqətli olmağa vadar edəcək. Yalnız bu addımların birgə tətbiqi həm ədəbiyyatımızı, həm dərsliklərimizi, həm də gələcək mütaliə nəsillərini bu intellektual böhrandan xilas edə bilər".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin