İran müharibəsi uzanır, neft bahalaşır: Politoloqdan XƏBƏRDARLIQ

ABŞ-nin İrana qarşı hərbi əməliyyatı "çox tezliklə" başa çatacaq.

Bunu ABŞ Prezidenti Donald Tramp Ağ Evdə jurnalistlərin suallarını cavablandırarkən bildirib.
Tramp İranla hərbi münaqişənin başa çatmasının dünya bazarında yanacağın qiymətlərinin kəskin azalmasına səbəb olacağını yenidən iddia edib.

"Müharibəni başa çatdıran kimi neftin qiyməti daş kimi düşəcək. Bu isə çox tezliklə olacaq. Bu, çox tezliklə baş verəcək. Biz bu məsələni bu və ya digər şəkildə həll edəcəyik", - ABŞ Prezidenti deyib.

Trampın fikrincə, neftin qiyməti hətta müharibə başlamazdan əvvəl müşahidə olunan səviyyədən də aşağı düşə bilər.

Mövzu ilə bağlı BiG.AZ-a açıqlamasında Siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, politoloq Şəbnəm Həsənova bildirib ki, İran müharibəsinin uzanması qlobal enerji və maliyyə bazarlarında yeni risklər formalaşdırır:

"ABŞ-İran müharibəsi ətrafında formalaşan mövcud durum onu nümayiş etdirir ki, bu kəskin qarşıdurmanın təsirləri artıq yalnız hərbi əməliyyatlarla və Yaxın Şərqdəki təhlükəsizlik vəziyyəti ilə çərçivələnmir. Müharibənin uzanması qlobal enerji bazarlarında qeyri-müəyyənliyi artırır, neft qiymətlərini yüksəldir. Bu da nəticə etibarilə inflyasiya, faiz dərəcələri və fond bazarları üzərində təzyiq yaradır. Bu zəncirvari təsir get-gedə daha aydın xarakter alır. Hörmüz boğazı indiki durumda əsas risk mərkəzidir. Enerji təchizatının təhlükəsizliyi məsələsini yenidən gündəmə gətirən amil İranın tankerlərə hücumları artırması ilə bağlı olan məlumatlardır. Buna əlavə təsir edən məsələ ABŞ və İran arasında müharibəni başa çatdıracaq razılaşmanın hələ əldə olunmaması ilə bağlı qeyri-müəyyənliyin davam etməsidir. Məhz mövcud şəraitdə neft qiymətlərinin əvvəlki günlərdə azalmasından sonra yenidən yüksəlməsi bazarın hərbi-siyasi risklərə nə qədər həssas olduğunu nümayiş etdirir".

Müsahibimiz qeyd edib ki, nəzərə çarpan başqa amil ABŞ administrasiyasının mümkün yeni hərbi əməliyyatlarla bağlı müzakirələridir:

"Euronews-un məlumatına görə, Ağ Ev Pentaqondan İrana qarşı mümkün zərbələr üzrə variantlar hazırlamağı istəyib və bu məsələnin noyabr ayında keçiriləcək aralıq seçkilərindən əvvəl gündəmə gəldiyi bildirilir. Buna paralel olaraq mümkün hərbi əməliyyatların İranı danışıqlar masasına sövq edəcəyinə və Hörmüz boğazında təhlükəsiz keçidi bərpa edəcəyinə dair gözləntilərin aşağı olduğu qeyd edilir. Bu isə bir sualı ön plana çıxardır. Qarşıdurmanın hərbi yolla genişləndirilməsi diplomatik nəticə baxımından nə dərəcədə effektiv ola bilər? Məsələnin iqtisadi tərəfi də var, hansı ki daha geniş nəticələr yaradır. Neftin bahalaşması sadəcə ABŞ-da deyil, başqa iqtisadiyyatlarda da inflyasiya narahatlığını yenidən artırır. Bunun fonunda dövlət istiqrazlarının gəlirliliyi yüksəlir. Yüksək borclanma xərclərinin özü isə şirkətlərin mənfəətinə və səhmlərin cəlbediciliyinə təzyiq edir. ABŞ-da 10 illik Xəzinə istiqrazlarının gəlirliliyinin çoxillik yüksək səviyyələrə yaxınlaşması və Federal Ehtiyat Sisteminin əlavə faiz artımını nəzərdən keçirməsi enerji böhranının artıq monetar siyasətə də təsir edən amilə çevrildiyini göstərir. Pul siyasətinə təsirdən danışdıqda isə dolların riskdən qaçış dövrlərində investorlara əvvəlki kimi güclü qorunma təmin etməsi ehtimalı az görünür".

Politoloqun sözlərinə görə, ABŞ fond bazarlarında müşahidə olunan geriləmə dünya iqtisadiyyatından ayrı düşən hadisə kimi dəyərləndirilməməlidir:

"Çünki Asiya bazarlarında da eniş qeyd edilir. Yəni, geosiyasi riskin maliyyə bazarlarına keçidi artıq diqqətçəkən səviyyədədir. İnvestorlar üçün başlıca problem yalnız neftin hazırkı qiyməti deyil, onun növbəti dövrdə hansı istiqamətdə hərəkət edəcəyinin qeyri-müəyyənliyidir. Başqa bir tərəfdən isə enerji bazarında vəziyyəti sabitləşdirmək üçün beynəlxalq səviyyədə müəyyən mexanizmlər də dövriyyəyə gətirilir. G7 ölkələrinin və Beynəlxalq Enerji Agentliyinin strateji neft ehtiyatlarının bazara çıxarılması ilə bağlı qərarı qiymət təzyiqini azaltmağa hədəflənib. Al Jazeera-nın məlumatına görə, BEA üzvləri zərurət yaranacağı təqdirdə əlavə ehtiyatların buraxılmasına hazır olduqlarını bildiriblər və xüsusilə dizel təchizatına üstünlük verilməsi nəzərdə tutulur. Lakin bu addımların əsas funksiyası bazarda yaranmış təzyiqi yumşaltmaqdır. Bu da müharibənin yaratdığı geosiyasi qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırmır".

Şəbnəm Həsənova əlavə edib ki, hazırkı mənzərədə əsas məsələ neft qiymətinin 100 dolları keçməsi deyil, enerji təhlükəsizliyinin birbaşa geosiyasi qarşıdurmanın gedişindən asılı vəziyyətə düşməsidir:

"Hörmüz boğazında hücumların artması, ABŞ və İran arasında razılaşmanın əldə olunmaması və mümkün yeni hərbi əməliyyatlarla bağlı müzakirələr bazarlara qarşıdurmanın daha da uzana biləcəyi mesajını verir. Əsas siyasi reallıq ondan ibarətdir ki, ABŞ-İran qarşıdurmasının növbəti mərhələsi yalnız Yaxın Şərqin təhlükəsizlik arxitekturasına deyil, qlobal iqtisadi sabitliyə də təsir göstərə bilər. Neft qiymətlərinin artması inflyasiya təzyiqini gücləndirir, inflyasiya faiz siyasəti ilə bağlı gözləntiləri dəyişir, yüksək istiqraz gəlirliliyi isə fond bazarlarına əlavə təzyiq yaradır. Deməli, İran ətrafında hərbi eskalasiyanın davam edib-etməməsi artıq yalnız regional təhlükəsizlik məsələsi deyil, qlobal iqtisadi və maliyyə sabitliyi baxımından da mühüm amildir".

Aynur Babazadə

Telegramda izləyin