Ərzurum Koridorun harasındadır?

Zəngəzur dəhlizi ilə Qars-Iğdır-Dilucu xətti bölgənin ticarət xəritəsini dəyişdirərkən Ərzurumun qarşısındakı əsas məsələ bu hərəkətliliyin iqtisadi dəyərə çevrilməsini təmin etməkdir.

Bir şəhərin taleyini bəzən sahib olduğu resurslar deyil, coğrafiyasından necə istifadə etməsi müəyyənləşdirir.

Ərzurum tarix boyu bunun ən mühüm nümunələrindən biri olub.

İpək Yolu üzərində keçid məntəqəsi olub. Şərqlə qərb arasında ticarətin dayanacaqlarından biri olub. Karvanların keçdiyi, tacirlərin qaldığı, müxtəlif coğrafiyaların bir-birinə bağlandığı mərkəz olub.

Bu gün isə həmin coğrafiya yeni ticarət nizamının astanasında dayanır.

Zəngəzur dəhlizi müzakirə olunur.

Qars-Iğdır-Aralıq-Dilucu Dəmir Yolu Xəttinin tikintisinə başlanılıb.

Orta Dəhlizin imkanlarının artırılması hədəflənir.

Qara dəniz limanları ilə Şərqi Anadolu arasındakı əlaqələrin gücləndirilməsinə çalışılır.

Bütün bunlar baş verərkən Ərzurumun qarşısında çox sadə, amma çox mühüm bir sual var:

Ərzurum bu yeni dəhlizin harasındadır?

Çünki məsələ yalnız qatarların, yük maşınlarının və ya yüklərin hansı marşrutdan keçəcəyi deyil.

Əsas məsələ həmin ticarət hərəkətliliyinin hansı şəhərlərdə iqtisadi dəyər yaradacağıdır.

Zəngəzur birbaşa Ərzurumdan keçməyəcək, amma Ərzurumu maraqlandırır

Əvvəlcə realist olaq.

Zəngəzur Dəhlizinin Türkiyədəki əsas dəmir yolu bağlantısı Qars-Iğdır-Aralıq-Dilucu xətti üzərindən formalaşır. Türkiyənin bu xətti üzrə 2025-ci ildə təməlqoyma mərasimi keçirilib. Ümumi uzunluğu 224 kilometr olan layihənin 2,4 milyard avroluq investisiya həcminə malik olduğu açıqlanıb. Türkiyənin məqsədi bu xəttin Azərbaycan və Naxçıvan bağlantısını gücləndirməsidir.

Deməli, Ərzurum Zəngəzurun birbaşa marşrutundakı şəhərlərdən biri deyil.

Amma bu, Ərzurumun prosesdən kənarda qalması demək deyil.

Əksinə.

Çünki Ərzurumun üstünlüyü tək bir dəhlizdən asılı olmamasındadır.

Şəhərin şərq-qərb istiqamətində dəmir yolu və avtomobil yolu bağlantıları var. Şimal-cənub nəqliyyat oxları ilə Qara dənizə bağlanır. Palandökən Logistika Mərkəzi yerləşir. Mütəşəkkil sənaye zonaları inkişaf edir. İxrac imkanlarının artırılmasına yönəlmiş işlər davam edir.

Şimal-Şərqi Anadolu İnkişaf Agentliyi də Ərzurumun hava, avtomobil və dəmir yolu bağlantılarına görə logistika mərkəzi seçildiyini; Palandökən Logistika Mərkəzinin bölgəni sərhədyanı bazarlara aça biləcək ticarət mərkəzi xüsusiyyətinə malik olduğunu bildirir.

Yəni Ərzurumun qarşısındakı imkan Zəngəzurun marşrutu üzərində olmaq deyil; Zəngəzurun yaradacağı yeni ticarət şəbəkəsindən faydalana biləcək mərkəz olmaqdır.

Bu iki anlayış arasında böyük fərq var.

Əsl rəqabət dəhlizin özündə deyil, dəhlizin ətrafında gedəcək

Bu gün Zəngəzur deyildikdə müzakirələr əsasən marşrut üzərindən aparılır.

Halbuki beynəlxalq ticarətdə əsas iqtisadi rəqabət dəhlizlərin ətrafında gedir.

Yük gəlir.

Anbarda saxlanılır.

Gömrükdən keçirilir.

Qablaşdırılır.

Emal olunur.

Paylanır.

İstehsala çevrilir.

Sonra digər bazarlara göndərilir.

Şəhərləri zənginləşdirən proses məhz budur.

Nəqliyyat və İnfrastruktur Nazirliyi Zəngəzur Dəhlizinin Orta Dəhlizi dəstəkləyəcəyini və Dilucu-Qars dəmir yolu xəttinin bu struktur daxilində mühüm rol oynayacağını açıqlayır. Nazirlik həmçinin Zəngəzur xəttində 15 milyon tonluq yük tutumu nəzərdə tutulduğunu bildirir.

Bu rəqəmlər yalnız nəqliyyat baxımından deyil, bölgədəki şəhərlərin gələcəyi baxımından da dəyərləndirilməlidir.

Çünki milyonlarla ton yükün hərəkət etdiyi coğrafiyada yalnız dəmir yolu şirkətləri qazanmır.

Logistika şirkətləri qazanır.

Anbar sektoru böyüyür.

Gömrük xidmətləri inkişaf edir.

Daşıma sektoru canlanır.

Sənaye investisiyaları artır.

Yeni məşğulluq sahələri yaranır.

Və düzgün planlaşdırma aparılarsa, şəhər iqtisadiyyatı böyüyür.

Ərzurumun bu gün etməli olduğu da məhz budur:

Dəhlizi seyr etmək yox, dəhlizin iqtisadi ekosisteminə daxil olmaq.

Palandökən niyə bu məsələdə kritikdir?

Burada Palandökən Logistika Mərkəzinin əhəmiyyəti ortaya çıxır.

Ərzurumun sahib olduğu ən mühüm üstünlüklərdən biri hazır logistika infrastrukturuna malik olmasıdır.

Nəqliyyat və İnfrastruktur Nazirliyi də Palandökən Logistika Mərkəzinin 2018-ci ildə fəaliyyətə başladığını və Ərzurumun sənaye və ticarət fəaliyyətlərini gücləndirdiyini bildirir. Eyni açıqlamada Ərzincan-Ərzurum-Qars sürətli qatar xəttinin etüd işlərinin 2026-cı ildə tamamlanmasının hədəfləndiyi də qeyd olunur.

Bu iki inkişafı yan-yana qoyduqda mühüm mənzərə ortaya çıxır.

Bir tərəfdə Qars-Iğdır-Dilucu üzərindən Azərbaycan və Naxçıvana uzanacaq yeni dəmir yolu bağlantısı...

Digər tərəfdə Ərzurumun mövcud dəmir yolu şəbəkəsi, Palandökən Logistika Mərkəzi və qərbə uzanan nəqliyyat bağlantıları...

Üstəlik, Ərzurumun Qara dənizə çıxışını gücləndirəcək Ovit, Kırık və digər nəqliyyat layihələri də davam edir.

Bu mənzərə bizə bunu deyir:

Ərzurumun qarşısında bağlantı problemindən daha çox planlaşdırma problemi var.

Çünki bağlantıların olması təkbaşına kifayət deyil.

Bu bağlantıların bir-birinə bağlanması lazımdır.

Qarsdakı ticarət Ərzuruma necə çatacaq?

Ərzurumdakı istehsal Qars-Iğdır xəttinə necə bağlanacaq?

Palandökən Logistika Mərkəzi hansı məhsulların paylanmasında istifadə olunacaq?

Ərzurum Mütəşəkkil Sənaye Zonalarında istehsal ediləcək məhsullar hansı bazarlara hansı xərclə çatdırılacaq?

Qara dəniz limanlarından gələn yüklər Ərzurum üzərindən şərqə daşına biləcəkmi?

Bunlar artıq şəhər adına verilməli olan konkret suallardır.

Ərzurum üçün məsələ "keçid" deyil, "mərkəz" ola bilməkdir

2 oktyabr 2026-cı ildə Ərzurumda keçirilən 30-cu Sultan Sekisi Toplantısında Zəngəzur Dəhlizinin şəhərə və bölgəyə verə biləcəyi imkanların müzakirə olunması təsadüfi deyil. Ərzurum valisi Aydın Baruş da dəhlizin bölgənin ticarət xəritəsini yenidən formalaşdırmaq potensialına diqqət çəkib.

Deməli, şəhərdə də artıq məsələnin fərqinə varılır.

Lakin fərqində olmaq başqa şeydir, hazır olmaq başqa.

Ərzurumun qarşısında üç seçim var.

Birinci seçim - dəhlizin açılmasını gözləmək.

İkinci seçim - dəhliz açıldıqda nə ediləcəyini müzakirə etməyə başlamaq.

Üçüncü seçim isə indidən hazırlıq görməkdir.

Məncə, doğru olan üçüncü seçimdir.

Ərzurum Zəngəzur məsələsində yalnız siyasi və diplomatik inkişafları izləyən şəhər olmaqdan çıxmalıdır.

Ticarət və sənaye qurumları, universitet, yerli idarəetmə orqanları, dövlət qurumları və logistika sektoru birgə fəaliyyət göstərməlidir.

Hətta daha konkret desək:

"Zəngəzur və Ərzurum Logistika Fəaliyyət Planı" hazırlanmalıdır.

Hansı sektorlar bu imkandan yararlana bilər?

Hansı məhsullar Ərzurumdan ixrac edilə bilər?

Hansı anbar investisiyalarına ehtiyac var?

Hansı gömrük və logistika əməliyyatları şəhərdə həyata keçirilə bilər?

Palandökən Logistika Mərkəzindən necə daha səmərəli istifadə etmək olar?

Mütəşəkkil Sənaye Zonaları dəmir yolu və logistika infrastrukturu ilə necə inteqrasiya edilə bilər?

Bu sualların cavabları ortaya qoyulmadan "Ərzurum qazanacaq" demək həddindən artıq asan yanaşma olar.

Çünki ticarətdə imkanlar şəhərlərə avtomatik olaraq pul qazandırmır.

Hazır olan şəhərlər fürsəti iqtisadi dəyərə çevirirlər.

Ərzurumun tarix boyu mühüm ticarət mərkəzi olmasının səbəbi yalnız coğrafi mövqeyi deyildi.

Həmin coğrafiyanın üstünlüklərindən istifadə edə bilməsi idi.

İndi tarix yeni səhifə açır.

Zəngəzur, Orta Dəhliz və yeni dəmir yolu bağlantıları bölgənin ticarət xəritəsini yenidən formalaşdırarkən Ərzurumun yenidən eyni sualı verməsi lazımdır:

Biz bu xəritənin harasındayıq?

Cavab yalnız xəritədə bir nöqtə olmamalıdır.

Ərzurum ticarətin keçdiyi deyil, ticarətin dəyər yaratdığı mərkəz olmağa məcburdur.

Çünki qatarın Ərzurumdan keçməsi başqa şeydir...

Ticarətin Ərzurumda dayanması başqa.

Və əsas məsələ də məhz budur.

Hakan Dikmen
İletişim və Jurnalistika Mütəxəssisi
Jurnalist | Yazıçı

Telegramda izləyin