Zəngəzurdan Palandökənə

Zəngəzur dəhlizi yalnız Qafqazın nəqliyyat xəritəsini dəyişmir; düzgün planlaşdırma aparılarsa, Ərzurumu Palandökən üzərindən regional logistika mərkəzinə çevirə biləcək yeni bir imkan təqdim edir.

Bəzi nəqliyyat layihələri var ki, yalnız iki nöqtəni bir-birinə bağlamır, coğrafiyanın iqtisadi mənasını da dəyişir. Zəngəzur dəhlizi məhz belə bir layihədir.

Bu gün Zəngəzur deyildikdə insanların çoxunun ağlına Azərbaycan, Ermənistan, Naxçıvan və Türkiyə arasındakı yeni nəqliyyat bağlantısı gəlir. Halbuki məsələnin əsas böyük mənzərəsi bundan daha genişdir. Zəngəzur Çindən Mərkəzi Asiyaya, Xəzərdən Qafqaza və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan ticarət şəbəkələrinin yenidən formalaşdığı bir dövrün mühüm halqalarından biridir.

Məhz bu nöqtədə Ərzurumun qarşısında mühüm bir sual yaranır:

Zəngəzurdan keçəcək ticarət xətti Ərzuruma nə verəcək?

Çünki bir dəhlizin marşrutu üzərində yerləşmək öz-özlüyündə iqtisadi qazanc demək deyil. Əsas məsələ həmin marşrut üzərində yerləşən şəhərlərin nəqliyyat xəttindən logistika, istehsal, anbar, ixrac və investisiya mərkəzinə çevrilə bilməsidir.

Ərzurum baxımından müzakirə edilməli məsələ məhz budur.

Zəngəzur sadəcə yol deyil, yeni ticarət denklemidir

Zəngəzur dəhlizinin Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvanı birləşdirməsi və Türkiyə istiqamətində yeni nəqliyyat alternativi yaratması hədəflənir. 2025-ci il Vaşinqton razılaşmasından sonra layihə TRIPP adı ilə yeni icra çərçivəsinə qovuşarkən, 2026-cı ildə hüquqi və infrastruktur hazırlıqlarının davam etdiyi görünür. Azərbaycan tərəfi öz ərazisində Ermənistan sərhədinə doğru uzanan dəmir yolu və avtomobil yolu işlərində mühüm irəliləyiş əldə edildiyini açıqlayır.

Türkiyə baxımından isə bu xəttin mənası yalnız Azərbaycana daha birbaşa çıxış əldə etmək deyil. Zəngəzur Orta Dəhlizin alternativ və tamamlayıcı marşrutlarından biri kimi qiymətləndirilir. Beləliklə, Türkiyənin Qafqaz və Mərkəzi Asiya ilə ticarət əlaqələrində yeni bir qapının açılması hədəflənir.

Burada Ərzurumun əhəmiyyəti ortaya çıxır.

Çünki Ərzurum şərqlə qərb arasındakı nəqliyyat oxu üzərində yerləşən, avtomobil və dəmir yolu bağlantılarına malik şəhərdir. Palandökən Logistika Mərkəzi də bu potensialın konkret infrastruktur elementlərindən biridir.

Şimal-Şərqi Anadolu İnkişaf Agentliyinin məlumatlarına görə, Palandökən Logistika Mərkəzi Ərzurum Sənaye Bölgəsinə bitişik ərazidə, 327 min kvadratmetr sahə və illik 437 min ton yük tutumu nəzərdə tutulmaqla planlaşdırılıb. Ərzurumun logistika mərkəzi kimi qiymətləndirilməsində şəhərin şərq-qərb nəqliyyat bağlantıları mühüm üstünlük kimi göstərilir.

Beləliklə, məsələ artıq belə qoyulmalıdır:

Zəngəzurdan gələn hərəkətlilik Ərzurumda harada qarşılanacaq?

Palandökən gözləyən bir obyekt olacaq, yoxsa ticarətin ünvanına çevriləcək?

Ərzurumun qarşısındakı ən böyük təhlükə böyük nəqliyyat layihələrini sadəcə seyr etməkdir.

Qars-İğdır-Dilucu xətti, Naxçıvan bağlantısı və Zəngəzur marşrutu müzakirə edilərkən Ərzurumun özünü bu ticarət zəncirindən kənarda düşünməsi mümkün deyil. Nitekim regional inkişafla bağlı araşdırmalarda Zəngəzurun TRA2 Bölgəsinə mümkün təsirləri ayrıca nəzərdən keçirilib. Lakin Ərzurumun üstünlüyü yalnız coğrafi mövqeyindən deyil, logistika infrastrukturundan da qaynaqlanır.

Burada Palandökən Logistika Mərkəzinin rolu yenidən düşünülməlidir.

Logistika mərkəzi yalnız yükün boşaldılıb-yükləndiyi ərazi deyil.

Burada anbarlama var.

Gömrük rəsmiləşdirilməsi var.

Dağıtım var.

Əlavə dəyər yaradan logistika xidmətləri var.

İstehsalçı ilə ixracatçını bir araya gətirmək var.

Və ən əsası, şəhər iqtisadiyyatının kənardan gələn ticarət hərəkətindən pay almasını təmin edəcək bir təşkilatlanma var.

Əgər Zəngəzur üzərindən Türkiyəyə çatan yük Ərzurumun yanından keçib başqa mərkəzlərdə saxlanılacaq, emal ediləcək və paylanacaqsa, Ərzurum yalnız tranzit marşrutunun üzərində qalar.

Amma Palandökən Logistika Mərkəzi; sənaye zonası, dəmir yolu, avtomobil yolu, gömrük, anbar və ixrac imkanları ilə inteqrasiya olunarsa, Ərzurum başqa mövqeyə keçə bilər.

Keçid nöqtəsi olmaqdan çıxaraq paylama mərkəzinə çevrilə bilər.

Əsl iqtisadi sıçrayış məhz burada başlayır.

Zəngəzurdan Palandökənə uzanan strateji xətt

Bu gün dünya ticarətində yalnız məsafə deyil, alternativ marşrutların mövcudluğu da böyük əhəmiyyət daşıyır. Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Qırmızı dənizdəki təhlükəsizlik problemləri və regional gərginliklər beynəlxalq ticarətdə yalnız bir marşrutdan asılılığın nə qədər riskli olduğunu göstərdi. Buna görə də Orta Dəhliz kimi alternativ marşrutların əhəmiyyəti artdı.

Zəngəzur da bu böyük dönüşümün bir hissəsidir.

Lakin Ərzurum üçün əsas məsələ Zəngəzurun açılıb-açılmayacağından bir qədər fərqlidir.

Zəngəzur açıldıqda Ərzurum hazır olacaqmı?

Bu sual bu gün verilməlidir.

Çünki dəhlizlərin iqtisadi gəlirləri öz-özünə formalaşmır. Bunun üçün yerli idarəetmə orqanlarından dövlət qurumlarına, ticarət və sənaye təşkilatlarından logistika sektoruna qədər ortaq strategiya tələb olunur.

Ərzurumun etməli olduğu yalnız "dəhlizin bizə faydası olacaq" demək deyil, bu faydanın necə əldə ediləcəyini indidən planlaşdırmaqdır.

Palandökən Logistika Mərkəzinin tutumu və funksiyası yenidən nəzərdən keçirilməli; dəmir yolu bağlantılarının səmərəliliyi artırılmalı; sənaye zonası ilə logistika mərkəzi arasındakı inteqrasiya gücləndirilməli; gömrük və xarici ticarət prosedurları sürətləndirilməli; anbarlama və paylama investisiyaları təşviq edilməlidir.

Daha da önəmlisi, Ərzurum özünü yalnız regional şəhər kimi deyil, Qafqaz-Mərkəzi Asiya-Türkiyə xəttində logistika qovşağı kimi mövqeləndirməlidir.

Çünki məsələ dəmir yolunun Ərzurumdan keçməsi deyil.

Məsələ ticarətin Ərzurumda dayanmasıdır.

Zəngəzurun real iqtisadi qarşılığı da burada ortaya çıxacaq.

Bu gün Qafqazda yeni nəqliyyat xəritəsi çəkilir. Azərbaycan tərəfində infrastruktur yatırımları irəliləyir, Ermənistan üzərindən keçəcək hissə üçün hüquqi və texniki işlər davam edir. Türkiyədə isə Qars-İğdır-Dilucu dəmir yolu bağlantısı bu yeni nəqliyyat denklemində mühüm halqa kimi önə çıxır.

Ərzurum isə bu zəncirin birbaşa üzərində yerləşməsə də, şərq-qərb logistika bağlantısının güclü ara mərkəzinə çevrilmək potensialına malikdir.

Buna görə də "Zəngəzurdan Palandökənə" ifadəsi əslində məsafə anlayışı deyil, strategiya təklifidir.

Zəngəzurda yaranacaq yeni ticarət hərəkətliliyinin Palandökəndə qarşılanması...

Palandökəndə saxlanılan yükün Ərzurumdakı istehsalçıya çatdırılması...

Ərzurumda istehsal olunan məhsulun eyni xətt üzərindən Qafqaza və Mərkəzi Asiyaya açılması...

Əsas hədəf bu olmalıdır.

Çünki tarix boyu şəhərləri böyüdən yalnız yollar olmayıb.

Yolların üzərində qurulan ticarət sistemləri şəhərləri böyüdüb.

Ərzurumun qarşısında indi belə bir imkan var.

Lakin imkan ilə nəticə arasında çox mühüm fərq mövcuddur:

Fürsəti hər kəs görür.

Nəticəni isə hazırlıqlı olan şəhər əldə edir.

Hakan Dikmen

Telegramda izləyin