"Kartdan karta" limiti ilə bağlı əsas sual: Sahibkar niyə müştərini nağda yönəldə bilər?

Bu günə qədər hər kəs kart ödənişlərindən istifadəyə təşviq edilirdi. İndi isə nağd alış-verişə yönləndirmə müşahidə olunur. Bəs bu dəyişiklik hansı məqsədə xidmət edir?

Mövzu lə bağlı BiG.AZ-a açıqlama verən Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli bildirib ki, əgər nəzərdə tutduğunuz "kart sisteminə keçiddən" sonra bəzi əməliyyatların yenidən nağd ödənişə yönəlməsi tendensiyasıdırsa, bunu tək bir səbəblə izah etmək olmaz. Lakin iqtisadi baxımdan əsas məsələ nağdsız dövriyyənin azalması və bunun vergi nəzarətinə təsiridir:

"Kartla ödəniş zamanı əməliyyatın izi bank sistemində qalır və dövriyyənin gizlədilməsi çətinləşir. Nağd ödənişdə isə, xüsusilə fiskal çek təqdim edilmədikdə, real satışın uçotdan kənarda qalması daha asandır. Buna görə də nağd ödənişə keçid biznes üçün vergidən yayınma imkanlarını artıra bilər. Lakin bu, hər bir nağd ödənişin vergidən yayınma məqsədi daşıdığı anlamına gəlmir.

Digər tərəfdən, biznesin müştərini nağda yönəltməsinin iqtisadi səbəbləri də ola bilər. Kart əməliyyatlarında ekvayrinq komissiyası, POS-terminal xərcləri, bank hesabına daxil olan vəsaitin tam görünməsi və bunun nəticəsində vergi öhdəliklərinin yaranması satıcı üçün əlavə xərc və nəzarət deməkdir. Nağd satış isə bu baxımdan daha rahat görünə bilər.
Dövlət üçün isə əks istiqamət daha sərfəlidir. Nağdsız ödənişlərin artması dövriyyənin şəffaflaşmasına, vergi bazasının genişlənməsinə və iqtisadiyyatın real həcminin daha dəqiq ölçülməsinə imkan verir. Buna görə dövlət bir tərəfdən kart və rəqəmsal ödənişləri stimullaşdırır, digər tərəfdən isə nağd əməliyyatlara müəyyən məhdudiyyətlər tətbiq edir.

Əgər konkret olaraq son vaxtlar Azərbaycanda "kartla ödəmək əvəzinə nağd ödə" tələbinin niyə artdığını nəzərdə tutursunuzsa, məsələni hazırkı qaydalar və "card-to-card" limitləri fonunda ayrıca təhlil etmək lazımdır.

Məsələnin mahiyyəti bir qədər fərqlidir. Hazırkı qaydalar əslində insanları kartdan imtinaya deyil, daha şəffaf və izlənə bilən ödənişlərə yönəltmək məqsədi daşıyır. 2026-cı ilin may-iyun aylarından ödəniş sistemlərində komissiya mexanizmlərinin də dəyişdirildiyi və Mərkəzi Bankın kart və QR ödənişlərinin biznes üçün xərcini azaltmağa çalışdığı bildirilir.

Burada "card-to-card" məsələsini POS ödənişindən ayırmaq lazımdır. Kartdan karta köçürmə adi alış-veriş ödənişinin tam alternativi deyil. Məsələn, mağazadan mal alarkən satıcı müştəridən öz şəxsi kartına pul köçürməsini istəyirsə, bu, POS-terminal vasitəsilə biznes ödənişindən fərqli əməliyyatdır. Belə halda satışın rəsmiləşdirilməsi, çekin verilməsi və dövriyyənin uçota alınması məsələsi ön plana çıxır.

Son dövrdə "card-to-card" əməliyyatlarına tətbiq edilən məhdudiyyətlərin məntiqi də məhz bununla bağlıdır: şəxsi kartların faktiki olaraq kommersiya hesabı kimi istifadəsinin qarşısını almaq və biznes dövriyyəsini daha şəffaf kanallara yönəltmək. Bu baxımdan, "kartdan karta limit qoyuldu, deməli dövlət insanları nağda qaytarır" nəticəsi tam doğru deyil.

Lakin praktikada maraqlı bir paradoks yarana bilər. Əgər satıcı POS-la ödəniş qəbul etmək istəmir, "card-to-card" köçürmədən də çəkinirsə, müştəriyə "nağd ödə" deyə bilər. Bu isə rəqəmsallaşmanın əksinə, nağd dövriyyənin artmasına şərait yarada bilər. Xüsusilə satış çeklə rəsmiləşdirilmirsə, burada vergi şəffaflığı baxımından problem yaranır.

Əslində sistemin məqsədi müştəriyə "kart, yoxsa nağd?" seçimi qoymaq deyil, satıcı üçün POS, QR və digər rəqəmsal ödənişləri rahat və sərfəli etmək olmalıdır. Mərkəzi Bankın 2026-cı ildə interçeyncin yuxarı hədlərini 0,25 faiz bəndi azaltmasının əsas məqsədlərindən birinin də sahibkarların nağdsız ödəniş qəbul etmə xərclərini azaltmaq olduğu bildirilir.

Ona görə hazırkı vəziyyəti belə ümumiləşdirmək olar: "card-to-card" məhdudiyyətləri şəxsi kartların kommersiya dövriyyəsi üçün istifadəsini çətinləşdirir, lakin POS və QR ödənişlərinin alternativi kimi nağd ödənişin seçilməsi artıq biznesin davranışından asılıdır. Əgər sahibkar POS-dan istifadə etmək əvəzinə müştərini nağda yönəldirsə, bu, qaydaların məqsədindən kənar bir nəticə yarada bilər.

Burada dövlət üçün əsas risk də budur. Bir tərəfdən "card-to-card" əməliyyatlarına nəzarət artırılır, digər tərəfdən isə POS və QR ödənişləri kifayət qədər geniş və rahat tətbiq olunmasa, dövriyyənin bir hissəsi nağda keçə bilər. Bu isə vergi şəffaflığının artırılması məqsədinə zidd nəticə yarada bilər.

Yəni problem "kartdan karta limit niyə qoyuldu?" sualından daha genişdir. Əsas sual budur: "card-to-card" kanalı məhdudlaşdırılarkən sahibkara POS və QR vasitəsilə ödəniş qəbul etmək o qədər rahat və sərfəli edilirmi ki, o, müştərini nağda yönəltməkdə maraqlı olmasın? Azərbaycanda hazırkı ödəniş siyasətinin nəticəsini əsasən bu amil müəyyən edəcək".

Telegramda izləyin