Diplomatik səfər niyə erməni revanşist dairələrini narahat etdi?

Sentyabrın 11-12-də Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri regionda formalaşmış yeni reallıqların beynəlxalq diplomatik dairələr tərəfindən yerində müşahidə edilməsi baxımından mühüm hadisəyə çevrildi. Səfərdə 58 ölkəni və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nümayəndənin iştirakı tədbirin geniş diplomatik əhatəsini göstərirdi. Rəsmi məlumatlara görə, bu, 2020-ci ildən sonra xarici diplomatların Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinə 22-ci səfəri olub.

İki gün ərzində diplomatlar Xankəndi, Şuşa, Ağdərə və Kəlbəcərdə olublar. Xankəndidə dəmir yolu və avtovağzal kompleksi, Zəfər parkı, Qarabağ Universiteti və tikiş fabriki ilə tanışlıq keçirilib, Şuşada şəhərin tarixi-mədəni məkanlarına və aparılan bərpa-quruculuq işlərinə baxılıb. Səfərin ikinci günündə isə Ağdərə və Kəlbəcər istiqamətində müxtəlif sosial-iqtisadi və mədəni irs obyektləri ziyarət edilib.

Lakin səfərin özü qədər, ondan sonra Ermənistanda və erməni diasporuna bağlı bəzi dairələrdə yaranan reaksiya da diqqət çəkdi. Xüsusilə "Artsakh Union" adlı qurum diplomatların səfərini kəskin şəkildə tənqid edib, səfəri "təşkil edilmiş diplomatik tur" adlandırıb və xarici diplomatları belə səfərlərdə iştirak etməməyə çağırıb. Həmin qurum öz bəyanatında Qarabağdakı proseslərlə bağlı bir sıra ağır ittihamlar irəli sürüb və beynəlxalq ictimaiyyəti məsələyə öz təqdim etdiyi çərçivədən yanaşmağa çağırıb.

.
Bu reaksiyanın özü bir sıra mühüm suallar doğurur. Əgər məqsəd Cənubi Qafqazda sülhün, qarşılıqlı etimadın və yeni münasibətlərin formalaşdırılmasıdırsa, Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatların Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə, o cümlədən Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərinə nə üçün belə sərt etiraz edilir? Xarici diplomatların hadisələri yerində müşahidə etməsi niyə siyasi təzyiq predmetinə çevrilməlidir?Diplomatiyanın əsas xüsusiyyətlərindən biri hadisələri müxtəlif mənbələrdən öyrənmək və mümkün qədər birbaşa müşahidə aparmaqdır. Diplomatın hər hansı ölkənin ərazisinə səfər etməsi onun həmin ölkənin bütün siyasi mövqelərini avtomatik qəbul etməsi anlamına gəlmir. Eyni zamanda, belə səfərlərin qarşısını almağa çalışmaq və iştirak edən diplomatlara qarşı ittihamlar səsləndirmək obyektiv müşahidə imkanlarının məhdudlaşdırılması cəhdi kimi qəbul oluna bilər.Burada başqa bir mühüm məqam da var. Səfərdə iştirak edən nümayəndələrin sayı 150 nəfər olub və onlar 58 ölkə ilə 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil ediblər. Bu qədər geniş diplomatik tərkibin Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan proseslərlə tanış olması bölgənin beynəlxalq gündəmdəki əhəmiyyətini də göstərir.

Erməni dairələrinin reaksiyasında səfərin guya yalnız Azərbaycanın təqdim etdiyi mənzərəni nümayiş etdirdiyi iddiası ön plana çıxarılıb. Bu, siyasi mövqedir və həmin mövqenin səsləndirilməsi mümkündür. Lakin belə iddiaların özünün də faktlarla əsaslandırılması lazımdır. Diplomatların gördükləri mənzərə barədə hansı nəticəyə gəlməsi isə onların şəxsi müşahidələrinə və diplomatik qiymətləndirmələrinə aiddir.

Əslində burada məsələ daha geniş siyasi kontekstdə nəzərdən keçirilməlidir. Qarabağ münaqişəsi uzun illər ərzində yalnız Azərbaycan və Ermənistan arasında deyil, beynəlxalq diplomatik platformalarda da müzakirə olunub. Münaqişə dövründə müxtəlif dövlətlər, beynəlxalq təşkilatlar və media qurumları bölgədəki vəziyyət barədə fərqli mövqelər səsləndiriblər. 2020-ci ildən sonra isə regional reallıq əsaslı şəkildə dəyişib. 2023-cü ilin sentyabrından sonra Azərbaycan Qarabağ üzərində tam nəzarətini bərpa edib və hazırda əsas siyasi gündəm Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması və sülh prosesinin davam etdirilməsidir.

Bu fonda Qarabağ məsələsini əvvəlki siyasi çərçivəyə qaytarmaq cəhdləri regiondakı yeni reallıqla ziddiyyət təşkil edir. Xüsusilə xarici diplomatların səfərinin "legitimləşdirmə" və ya "təbliğat" kimi təqdim edilməsi bu yanaşmanın göstəricilərindən biri kimi görünür.Əlbəttə, Qarabağda yaşayan erməni əhalisinin taleyi, məcburi köçkünlərin vəziyyəti, mədəni və dini irsin qorunması, hüquqi məsələlər və digər humanitar mövzular müzakirə edilə bilər və edilməlidir. Bu məsələlərin hər biri ciddi araşdırma, hüquqi mexanizmlər və beynəlxalq standartlar əsasında nəzərdən keçirilməlidir. Lakin humanitar məsələlərin mövcudluğu diplomatların bölgəyə səfər etməsinə qarşı siyasi kampaniyanın aparılmasını avtomatik əsaslandırmır.

Əksinə, beynəlxalq nümayəndələrin bölgəyə səfərləri məhz belə məsələlərin yerində müşahidə edilməsi üçün imkan yarada bilər. Diplomatlar hansı obyektlərin bərpa olunduğunu, hansı layihələrin həyata keçirildiyini, tarixi-mədəni irsin hansı vəziyyətdə olduğunu və ərazidə yeni sosial-iqtisadi infrastrukturun necə formalaşdığını birbaşa görə bilirlər.
Səfərin ikinci günündə diplomatların Ağdərə və Kəlbəcərdə yerləşən Qandzasar və Xudavəng monastır komplekslərinə aparılması da bu baxımdan diqqət çəkir. Azərbaycan tərəfi həmin obyektlərin tarixi və memarlıq xüsusiyyətləri, eləcə də onlara müxtəlif dövrlərdə edilmiş dəyişikliklər barədə məlumat verildiyini açıqlayıb.

Mədəni irs məsələsi Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində ən həssas mövzulardan biridir. Bu məsələdə qarşılıqlı ittihamlardan daha çox sənədlərə, tarixi mənbələrə, arxeoloji və memarlıq araşdırmalarına, beynəlxalq irs prinsiplərinə əsaslanan yanaşma tələb olunur. Tarixi obyektlərin kimə məxsus olması ilə bağlı mübahisələrin siyasi şüarlara çevrilməsi problemin həllinə xidmət etmir.Eyni yanaşma Qarabağdan köçmüş ermənilərlə bağlı məsələlərə də aiddir. "Artsakh Union"un bəyanatında təxminən 150 min Qarabağ ermənisinin geri qayıtmaq hüququ və Bakıda saxlanılan erməni şəxslərin azad edilməsi kimi məsələlər irəli sürülüb. Bu mövzuların hər biri ayrıca hüquqi və siyasi müzakirə tələb edir. Lakin həmin məsələlərin mövcudluğu Azərbaycanın ərazisinə akkreditə olunmuş diplomatların səfərini qeyri-qanuni və ya qəbuledilməz elan etmək üçün avtomatik əsas yaratmır.

Əsas məsələ ondan ibarətdir ki, Azərbaycan ərazisinə səfər edən diplomatik nümayəndələr öz müşahidələrini aparmaq hüququna malikdirlər. Onların hansı məqamları diqqətəlayiq hesab etməsi, hansı nəticələrə gəlməsi və sonrakı diplomatik fəaliyyətində hansı mövqeni formalaşdırması onların təmsil etdikləri dövlətlərin və təşkilatların səlahiyyətindədir.Bu səbəbdən diplomatlara qarşı sərt ritorika daha çox siyasi təzyiq görüntüsü yaradır. Xüsusilə ayrı-ayrı bəyanatlarda səfərdə iştirak edən dövlətlərə və diplomatlara çağırışların səsləndirilməsi bu reaksiyanın adi siyasi fikir ayrılığından daha geniş xarakter daşıdığını göstərir.

Azərbaycanın "Peace Bridge" təşəbbüsünün Azərbaycan qrupu da məhz bu məqamı vurğulayaraq diplomatların Azərbaycanın ərazisinə səfərinin özü-özlüyündə mübahisə predmetinə çevrilməməli olduğunu bildirib. Təşəbbüs Ermənistan mediasında səfərə münasibətdə düşmən ritorikasını tənqid edib və belə yanaşmaların sülh prosesinə təzyiq yarada biləcəyini qeyd edib.Qəribə paradoks yaranır: bir tərəfdən Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh və normallaşma barədə danışılır, digər tərəfdən isə Azərbaycanın ərazisinə səfər edən xarici diplomatların hədəfə alınması kimi reaksiyalar meydana çıxır. Sülh prosesinin davamlı olması üçün yalnız rəsmi sənədlər deyil, siyasi və ictimai ritorika da dəyişməlidir.

Əgər tərəflər doğrudan da yeni mərhələyə keçmək niyyətindədirsə, keçmiş münaqişənin siyasi ritorika vasitəsilə daim yenidən gündəmə gətirilməsi əvəzinə real problemlərin həlli mexanizmləri müzakirə olunmalıdır. Qarşılıqlı ittihamlar, emosional bəyanatlar və xarici diplomatlara təzyiq çağırışları etimadın formalaşmasına kömək etmir.
Bu mənada səfərə qarşı yaranan reaksiyanın yalnız bir diplomatik tədbirə münasibət kimi qiymətləndirilməsi də kifayət deyil. Məsələ daha genişdir. Söhbət Ermənistan cəmiyyətinin və siyasi dairələrinin bir hissəsinin Qarabağla bağlı yeni reallıqları nə dərəcədə qəbul etməsindən gedir.

Azərbaycan tərəfi isə bu səfəri bərpa və quruculuq prosesinin nümayişi kimi təqdim edir. Xankəndidə yeni nəqliyyat infrastrukturu, Qarabağ Universiteti, istehsal müəssisələri, Şuşada aparılan bərpa işləri, Kəlbəcərdə iqtisadi və turizm layihələri, Ağdərədə infrastrukturun yenilənməsi diplomatların diqqətinə çatdırılan əsas istiqamətlər olub.
Bütün bunların beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən yerində görülməsi Azərbaycan üçün diplomatik baxımdan əhəmiyyətli amildir. Çünki Qarabağla bağlı informasiya mübarizəsində tərəflərin siyasi bəyanatlarından əlavə, ərazidə faktiki olaraq nə baş verdiyi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Erməni tərəfinin səfərə reaksiyasında ən çox istifadə olunan ifadələrdən biri "işğal", "etnik təmizləmə" və "mədəni irsin məhv edilməsi" kimi ağır siyasi-hüquqi iddialardır. Bu iddiaların bir hissəsi mübahisəli və tərəflər arasında kəskin fikir ayrılığı predmetidir. Ona görə də onların heç biri ayrıca müstəqil sübut olmadan danılmaz fakt kimi təqdim edilməməlidir.Eyni prinsip Azərbaycan tərəfinin səsləndirdiyi iddialara da tətbiq edilməlidir. Tarixi hadisələr, müharibə zamanı baş vermiş pozuntular, mədəni irsin vəziyyəti və humanitar nəticələr beynəlxalq hüquq və müstəqil araşdırmalar əsasında qiymətləndirilməlidir. Bu, həm Azərbaycan, həm də Ermənistan cəmiyyətlərinin gələcəkdə qarşılıqlı etimad yaratması üçün vacibdir.

Lakin mübahisəli məsələlərin mövcudluğu Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi məsələsini başqa müstəviyə keçirmir. Azərbaycan hökumətinin mövqeyinə görə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur Azərbaycanın suveren ərazisidir və diplomatların həmin ərazilərə səfəri Azərbaycanın öz ərazisində diplomatik nümayəndələri qəbul etməsi çərçivəsində həyata keçirilib.Ermənistan daxilində səfərə qarşı reaksiyalar isə Azərbaycanda ciddi tənqid doğurub. Qərbi Azərbaycan İcması Ermənistanın reaksiyasını Azərbaycan ərazi bütövlüyünə hörmətsizlik kimi qiymətləndirib və belə yanaşmaların sülh prosesinə, qarşılıqlı etimada və normallaşmaya zərər verdiyini bildirib.

Burada xüsusilə diqqətçəkən məsələ "revanşizm" anlayışının siyasi diskursda yenidən önə çıxmasıdır. Azərbaycan tərəfinin nümayəndələri və bəzi ictimai təşkilatlar Ermənistan cəmiyyətində Qarabağla bağlı səslənən bəzi fikirləri revanşist yanaşma kimi qiymətləndirirlər. Bu, siyasi qiymətləndirmədir və bütün Ermənistan cəmiyyətinə şamil edilə bilməz. Bununla belə, səfər ətrafında yaranan bəzi çağırışlar keçmiş münaqişə ritorikasının müəyyən çevrələrdə hələ də davam etdiyini göstərir.

Ən təhlükəli məqam isə həmin ritorikanın gələcək nəsillərə ötürülməsi ola bilər. Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sülh yalnız siyasi liderlərin sənədlər imzalaması ilə təmin edilmir. Bunun üçün cəmiyyətlərdə də qarşıdurma dilinin tədricən zəifləməsi, qonşu xalqı düşmən kimi təqdim edən yanaşmaların azalması və real problemlərin dialoq yolu ilə həllinə üstünlük verilməsi lazımdır.

Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirdiyi bərpa prosesinin nəticələrinin xarici diplomatlara göstərilməsi bu baxımdan həm siyasi, həm də informasiya baxımından əhəmiyyət daşıyır. Xarici nümayəndələr ərazidəki infrastrukturu, şəhərlərin yenidən qurulmasını, iqtisadi obyektləri və mədəni irs nümunələrini görürlər. Onların qiymətləndirməsi isə son nəticədə öz müşahidələrinə əsaslanır.Səfərin keçirilməsinə etiraz edən erməni dairələrinin əsas arqumentlərindən biri diplomatların yalnız Azərbaycan tərəfinin təşkil etdiyi marşrut üzrə hərəkət etməsi və buna görə də tam mənzərə əldə etməməsidir. Bu, müzakirə edilə bilən məsələdir. Diplomatik səfərlərin daha geniş və müxtəlif tərəflərin mövqelərini əhatə etməsi prinsip etibarilə məlumatlılığı artıra bilər. Lakin belə bir iradın həlli yolu diplomatlara təzyiq göstərmək deyil, alternativ məlumat və sübutların təqdim edilməsidir.

Məhz burada konstruktiv diplomatiya ilə revanşist ritorika arasındakı fərq ortaya çıxır. Konstruktiv yanaşma deyir ki, "bu məsələ ilə bağlı bizim də sənədlərimiz, arqumentlərimiz və faktlarımız var, onları da araşdırın". Revanşist ritorika isə daha çox "bu səfərdə iştirak etməyin" və "iştirak edənləri qınayın" çağırışları üzərində qurulur. Sülh prosesinin məntiqi baxımından birinci yanaşma dialoqa, ikinci yanaşma isə qarşıdurmaya daha çox imkan yaradır.

Bu hadisə həm də göstərir ki, informasiya müharibəsi hələ başa çatmayıb. Qarabağla bağlı beynəlxalq auditoriyanın mövqeyinə təsir göstərmək üçün müxtəlif siyasi, media və diaspor strukturları öz narrativlərini irəli sürürlər. Buna görə Azərbaycan tərəfinin də beynəlxalq ictimaiyyətə yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, faktlar, sənədlər, şəffaf məlumatlar və beynəlxalq müşahidə imkanları vasitəsilə çıxması mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Eyni zamanda, Azərbaycan üçün də beynəlxalq nümayəndələrin səfərlərini yalnız təbliğat vasitəsi kimi deyil, şəffaflıq və dialoq imkanı kimi təqdim etmək daha səmərəli ola bilər. Xarici diplomatların müxtəlif suallar verməsi, onların fərqli mövqeləri dinləməsi və gördüklərini sərbəst şəkildə qiymətləndirməsi beynəlxalq etimadın formalaşmasına xidmət edə bilər.Bu baxımdan Qarabağ və Şərqi Zəngəzura diplomatik səfərin özü son nöqtə deyil. Əksinə, belə səfərlər bölgədə baş verən proseslərin beynəlxalq səviyyədə daha yaxşı anlaşılması üçün bir vasitədir.Erməni dairələrinin bu səfərə sərt reaksiyası isə bir daha göstərdi ki, Qarabağ mövzusu siyasi baxımdan hələ də tamamilə arxa plana keçməyib. Lakin regionun gələcəyi keçmiş münaqişənin daim yenidən istehsal edilməsindən deyil, yeni siyasi reallıqlar əsasında münasibətlərin qurulmasından asılıdır.

Sülh prosesinin qarşısında duran əsas vəzifə keçmişi unutmaq deyil, keçmişdən gələcək qarşıdurma yaratmamaqdır. Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması üçün suverenlik, ərazi bütövlüyü, qarşılıqlı təhlükəsizlik, humanitar məsələlər, mədəni irs və insanların hüquqları kimi mövzular açıq və hüquqi əsaslarla müzakirə olunmalıdır.

Diplomatların Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərinə qarşı sərt reaksiyalar isə bu prosesin nə qədər həssas olduğunu göstərir. 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nümayəndənin iştirak etdiyi səfərdən sonra yaranan siyasi müzakirələr əslində bir sualı yenidən gündəmə gətirib: regionun siyasi gələcəyi keçmişin mübahisələri üzərindəmi qurulacaq, yoxsa artıq formalaşmış yeni reallıqlar əsasında yeni səhifə açılacaq?Bu suala cavab yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, real addımlarla verilə bilər.

Azərbaycanın mövqeyi ondan ibarətdir ki, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur ölkənin suveren əraziləridir və burada həyata keçirilən bərpa-quruculuq işləri daxili inkişaf prosesinin tərkib hissəsidir. Ermənistanın və erməni siyasi-diaspor dairələrinin bir hissəsinin mövqeyi isə Qarabağ məsələsinin müxtəlif hüquqi, humanitar və siyasi aspektlərinin yenidən beynəlxalq gündəmə gətirilməsini nəzərdə tutur. Bu mövqelər arasında ciddi fikir ayrılığı qalır.
Lakin fikir ayrılığının olması qarşı tərəfin diplomatik nümayəndələrinin fəaliyyətinə təzyiq göstərilməsini zəruri etmir. Əksinə, məhz fikir ayrılıqları olan məsələlərdə daha çox diplomatik təmas, daha çox fakt mübadiləsi və daha çox açıq dialoq lazımdır.

Sentyabr səfərinin əsas nəticələrindən biri də budur: Qarabağ və Şərqi Zəngəzur artıq yalnız keçmiş münaqişənin coğrafiyası kimi deyil, bərpa, quruculuq və yeni regional münasibətlər kontekstində beynəlxalq diplomatların diqqətində olan ərazilər kimi təqdim olunur. Xarici nümayəndələrin gördükləri barədə öz nəticələrini çıxarması isə siyasi təzyiq yolu ilə deyil, diplomatik və informasiya mübarizəsi yolu ilə cavablandırılmalıdır.
Əgər Cənubi Qafqazda həqiqətən davamlı sülhün qurulması hədəflənirsə, revanşist çağırışların, qarşılıqlı ittihamların və keçmiş münaqişəni yenidən alovlandıran ritorikanın yerini hüquqa, fakta və dialoqa əsaslanan yanaşma tutmalıdır. Çünki regionun gələcəyini keçmişin siyasi şüarları deyil, bu gün atılan real sülh addımları müəyyən edəcək.

Təranə Paşayeva
"Loqos" Psixoloji və Nitq Mərkəzinin rəhbəri, Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Telegramda izləyin