Şirkətlər niyə bağlanır? Problemin görünməyən tərəfləri

"Azərbaycanda şirkətlərin fəaliyyətini dayandırması və ləğv edilməsi ilə bağlı xəbərlər son dövrlərdə daha çox diqqət çəkir. Mən hesab edirəm ki, bu prosesə yalnız ayrı-ayrı hüquqi şəxslərin taleyi kimi baxmaq düzgün deyil.Şirkətlərin bağlanması iqtisadiyyat üçün əhəmiyyətli indikatorlardan biridir və bu prosesin arxasında hansı səbəblərin dayandığı ciddi şəkildə araşdırılmalıdır.Çünki bir şirkət bağlananda təkcə sahibkar biznesini itirmir. Orada çalışan insanlar iş yerini itirir, dövlət vergi ödəyicisini itirir, bank kredit portfelinin bir hissəsini risk altında qoyur, təchizatçı müştərisini itirir, bazarda rəqabət azalır və həmin şirkətin qoyduğu investisiya iqtisadi dövriyyədən çıxır.Ona görə də mən şirkətlərin bağlanmasına sahibkar bacarmadı, bağladı yanaşmasını doğru hesab etmirəm.Biznes qeydiyyatının sadələşdirilməsi müsbət addımdır".

Bunu BiG.AZ-a açıqlamasında iqtisadçı Asif İbrahimov bildirib.

O, qeyd edib ki, sahibkarın şirkət yaratması mümkün qədər asan olmalıdır:

"Amma burada ikinci mərhələ daha vacibdir, Şirkət bazarda necə yaşayacaq?
Şirkətin yaradılması inzibati prosedurdur. Şirkətin yaşaması isə iqtisadi məsələdir.Sahibkarın biznes planı, kapitalı, bazarı, müştərisi, maliyyələşməsi, insan resursları və rəqabət üstünlüyü olmalıdır.Əgər bunlardan bir neçəsi eyni vaxtda zəifləyirsə, şirkətin bağlanma riski kəskin artır.Bu səbəbdən dövlət statistikasında yalnız yaradılan şirkətlərin sayına baxmaq kifayət deyil.Biznesin "doğum" statistikasından daha vacib göstərici onun "sağ qalma" statistikasidir.Burda əsas problem gəlirlə xərclərin arasında yaranan uçurumdur. Beləki,şirkətin bağlanmasının ən sadə səbəbi gəlirin xərcləri qarşılamamasıdır.Amma bu cümlənin arxasında çox ciddi iqtisadi proseslər dayanır.Şirkətlərin əməkhaqqı xərcləri artır, icarə xərcləri artır , logistika xərcləri artır, xammal və materialların qiyməti dəyişir, kredit faizləri maliyyə yükünü artırır, inzibati xərclər formalaşır və vergi və digər öhdəliklər yaranır. Əgər şirkətin satış qiymətini artırmaq imkanları məhduddursa, nəticədə mənfəət marjası sıxılır.Bir müddət sonra şirkət işləyir, amma qazanmır.Bu, çox təhlükəli mərhələdir.Çünki sahibkar şirkəti bağlamazdan əvvəl müəyyən müddət öz kapitalı hesabına biznesi saxlamağa çalışır.Sonra şəxsi vəsait tükənir.Ardınca kredit götürülür.Kredit yükü artır.Faiz xərci yüksəlir.Nəticədə şirkət artıq fəaliyyətini davam etdirmək üçün deyil, mövcud borclarını bağlamaq üçün işləməyə başlayır.Bu mərhələdən sonra şirkətin bağlanma ehtimalı çox yüksəlir.Dövriyyə var, amma pul yoxdur.Biznesdə ən çox səhv başa düşülən məsələlərdən biri də budur.Şirkətin dövriyyəsinin olması onun maliyyə vəziyyətinin yaxşı olması demək deyil. Məsələn, şirkət 1 milyon manatlıq iş görür. Amma müştəri ödənişi 90 və ya 120 gün sonra edir.
Şirkət isə bu müddətdə əməkhaqqı ödəməlidir,vergi öhdəliklərini yerinə yetirməlidir,təchizatçıya borcunu ödəməlidir, kredit faizini ödəməlidir;
və kommunal və icarə xərclərini qarşılamalıdır.Belə vəziyyətdə şirkətin kağız üzərində gəliri ola bilər, amma bank hesabında kifayət qədər pul olmaya bilər.Bu, mənfəət problemi deyil, pul axını problemidir.Azərbaycanda xüsusilə kiçik və orta biznes üçün bu məsələ ayrıca araşdırılmalıdır.

Kredit biznesi xilas etməli, boğmamalıdır. Biznesin inkişafı üçün kredit vacib maliyyə alətidir. Amma kreditin qiyməti, müddəti və geri ödəniş strukturu biznesin gəlir yaratma qabiliyyətinə uyğun olmalıdır. Sahibkar 100 min manat kredit götürürsə, onun biznesinin yaratdığı əlavə pul axını bu borcu və faizini rahatlıqla ödəyə bilməlidir. Əks halda kredit biznesin inkişafına deyil, onun maliyyə yükünün artmasına səbəb olur.

Burada dövlət siyasəti üçün çox ciddi sual var ki, Biz sahibkara maliyyə çıxışı yaradırıq, yoxsa sadəcə borclanma imkanını artırırıq?

Bunlar eyni şey deyil.Ucuz və uzunmüddətli maliyyələşmə ilə bahalı və qısa müddətli kredit arasında biznes üçün uçurum qədər fərq var
Vergi sistemi dövlətin maliyyə dayanıqlığı üçün vacibdir. Amma vergi siyasətinin digər məqsədi də iqtisadi aktivliyin qorunması olmalıdır.Şirkət bağlandıqdan sonra ondan vergi almaq mümkün deyil.İşçi işsiz qaldıqdan sonra onun əməkhaqqısından vergi də daxil olmaqla əvvəlki iqtisadi dövriyyə yaranmır.Buna görə də dövlət üçün ən yaxşı vergi ödəyicisi yalnız bu gün vergi ödəyən şirkət deyil.Sabah da fəaliyyət göstərəcək şirkətdir.Bu baxımdan biznesin maliyyə dayanıqlığı ilə vergi siyasəti arasında balans daha ciddi nəzərdən keçirilməlidir.Rəqabət var, amma rəqabətin keyfiyyəti necədir?Azərbaycanda sahibkarların qarşılaşdığı problemlərdən biri də bazarda rəqabətin strukturudur.Əgər bir sektorda çoxlu şirkət fəaliyyət göstərirsə, bu avtomatik olaraq sağlam rəqabət demək deyil.Rəqabətin əsas şərti bərabər oyun qaydalarıdır.Kiçik şirkət böyük şirkətlə eyni bazarda fəaliyyət göstərirsə, hər ikisi üçün hüquqi və iqtisadi qaydalar eyni olmalıdır.Əks halda bazar konsentrasiyası artır və kiçik biznesin bazardan çıxması sürətlənir.Burada xüsusilə dövlət satınalmaları və iri korporativ sifarişlər məsələsinə diqqət yetirmək lazımdır.

Əgər kiçik və orta biznesin iri sifarişlərə çıxışı məhduddursa, onların böyüməsi də çətinləşir.Dövlət satınalmaları biznes üçün bazar yarada bilər

Dövlətin böyük satınalma potensialı var.Bu potensialdan düzgün istifadə edilərsə, yerli şirkətlərin böyüməsi üçün çox ciddi imkan yarana bilər.Amma dövlət satınalmalarının məqsədi yalnız ən aşağı qiyməti tapmaq olmamalıdır.Bəzən ən aşağı qiymət son nəticədə ən aşağı keyfiyyət, ən yüksək risk və zəif yerli biznes inkişafı demək ola bilər.Dövlət satınalmalarında yerli KOB-ların iştirakı, rəqabətin genişləndirilməsi və real iqtisadi dəyərin yaradılması da nəzərə alınmalıdır.Hal-hazırda sahibkarın ən böyük problemi bəzən bazarın qeyri-müəyyənliyidir.Beləki,Biznes üçün ən təhlükəli amillərdən biri qeyri-müəyyənlikdir.Sahibkar gələn il xərclərinin, vergi rejiminin, bazar şərtlərinin, maliyyə imkanlarının və tələbin necə dəyişəcəyini bilmirsə, uzunmüddətli investisiya qərarı verməkdə çətinlik çəkir.Biznes üçün yalnız aşağı xərc deyil, proqnozlaşdırıla bilən mühit də vacibdir.Sahibkar bilməlidir ki, 3-5 il sonra hansı qaydalarla işləyəcək.Çünki uzunmüddətli investisiya yalnız sabit və proqnozlaşdırılan mühitdə formalaşır.Kiçik və orta biznes ayrıca qorunmalı deyil, inkişaf etdirilməlidir.Mən KOB-ların süni şəkildə qorunmasının tərəfdarı deyiləm.

Səmərəsiz şirkət bazardan çıxmalıdır.Amma səmərəli şirkətin yalnız maliyyəyə, sifarişə və bazara çıxış problemi səbəbindən sıradan çıxması iqtisadiyyat üçün itkidir.Dövlətin məqsədi şirkətləri daim subsidiyalaşdırmaq deyil.Məqsəd elə bir mühit yaratmaqdır ki, şirkət dövlət dəstəyi olmadan da rəqabət apara bilsin.Bu isə daha sağlam iqtisadi siyasətdir. Biznes statistikasında yeni göstəricilər lazımdır.Mən hesab edirəm ki, Azərbaycanda şirkətlərin fəaliyyət dinamikası üzrə daha dərin statistika ictimaiyyətə təqdim edilməlidir.əsələn:

*1.* Yeni yaradılan şirkətlərin 1 illik yaşama göstəricisi;

*2.* 3 illik yaşama göstəricisi;

*3.* 5 illik yaşama göstəricisi;

*4.* Bağlanan şirkətlərin sektorlar üzrə bölgüsü;

*5.* Bağlanma səbəbləri;

*6.* Şirkətlərin orta fəaliyyət müddəti;

*7.* Bağlanan şirkətlərdə itirilən iş yerlərinin sayı;

*8.* Bağlanan şirkətlərin kredit və vergi öhdəlikləri;

*9.* Yeni yaradılan və bağlanan şirkətlərin xalis balansı;

*10.* Şirkətlərin ölçüsünə görə sağ qalma göstəriciləri.

Bu göstəricilər olmadan sahibkarlıq mühitinin real vəziyyətini tam qiymətləndirmək mümkün deyil.

### Ən ciddi məsələ budur

Biz sahibkara hər zaman "daha çox investisiya et", "daha çox iş yeri yarat", "daha çox ixrac et" deyirik.

Mən isə düşünürəm ki, dövlət də özünə eyni sualı verməlidir:

*Biz sahibkarın bunu etməsi üçün hansı şərtləri yaratmışıq?*

Sahibkar risk edir.

Öz kapitalını qoyur.

Bankdan kredit götürür.

İşçi qəbul edir.

Vergi ödəyir.

Bazar riskini öz üzərinə götürür.

Deməli, dövlətin vəzifəsi sahibkarın əvəzinə risk etmək deyil.

*Ədalətli, şəffaf və proqnozlaşdırılan oyun qaydalarını təmin etməkdir.*

### Şirkətlərin bağlanması xəbərdarlıq siqnalıdır

Mən şirkətlərin bağlanmasını iqtisadiyyatın avtomatik olaraq böhranda olması kimi qiymətləndirmirəm.

Bazar iqtisadiyyatında şirkətlərin yaranması və bağlanması təbii prosesdir.

Amma *bağlanmaların səbəbləri sistemli xarakter alırsa, artıq məsələ fərdi sahibkarlıq problemi olmaqdan çıxır.*

Bu zaman iqtisadi siyasət özünü sorğulamalıdır.

Çünki iqtisadiyyat yalnız ÜDM-in artımı ilə ölçülmür.

İqtisadiyyat həm də:

*işləyən şirkətdir,*

*ödənilən əməkhaqqıdır,*

*qorunan iş yeridir,*

*edilən investisiyadır,*

*ödənilən vergidir,*

*yaradılan əlavə dəyərdir.*

Bu zəncir qırılırsa, rəqəmlərin arxasındakı real iqtisadi vəziyyətə baxmaq lazımdır.

### Mənim mövqeyim açıqdır

Azərbaycanda sahibkarlıq siyasətinin yeni mərhələsində əsas sual:

*"Neçə şirkət yaratdıq?"*

olmamalıdır.

Əsas sual:

*"Neçə şirkəti yaşada və böyüdə bildik?"*

olmalıdır.

Şirkət yaratmaq statistika yaradır.

*Dayanıqlı şirkət yaratmaq isə iqtisadiyyat yaradır.*

Əgər biz həqiqətən qeyri-neft sektorunu inkişaf etdirmək, KOB-ların payını artırmaq, ixracı genişləndirmək və yeni iş yerləri yaratmaq istəyiriksə, onda şirkətlərin niyə bağlandığını açıq şəkildə araşdırmalı və nəticələrə uyğun iqtisadi siyasət formalaşdırmalıyıq.Sahibkarı hər problemin günahkarı elan etmək ən asan yoldur.Amma iqtisadi siyasətin keyfiyyətiproblemi sahibkarın üzərinə atmaqla deyil, problemin səbəbini aradan qaldırmaqla ölçülür. Şirkətlərin bağlanması iqtisadiyyatın "ölüm_ statistikası" deyil. Bu, iqtisadi siyasətin diaqnostikasıdır.Və bu diaqnostikanın nəticələri ciddi müzakirə tələb edir".

Telegramda izləyin