Sibir vulkanları çoxlu miqdarda CO2 buraxdı: Bu, Yerdə həyatı necə dəyişdirdi?

Təxminən 252 milyon il əvvəl Yer tarixində ən böyük kütləvi məhvolma hadisəsi baş verib və dəniz canlılarının təxminən 90 faizi məhv olub.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "Space Daily" nəşri yazıb.

Alimlərin fikrincə, bu fəlakət tək bir vulkan püskürməsi ilə deyil, indiki Sibir ərazisində bir milyondan çox il davam edən intensiv vulkanik fəaliyyətlə əlaqəli olub.

Tədqiqatçılar hesablayıblar ki, həmin dövrdə atmosferə təxminən 100 min milyard ton karbon qazı (CO₂) buraxılıb. Bu nəhəng həcmdə emissiyanın Yerin iqliminə və canlı aləminə təsiri ilə bağlı elmi müzakirələr hələ də davam edir.

2015-ci ildə Set Börcess və Samuel Bourinq tərəfindən aparılan araşdırmaya görə, "Sibir tələləri" adlanan nəhəng vulkanik ərazi əsas bioloji məhvolmadan əvvəl aktivləşib və bu proses ondan sonra da davam edib. Bu isə göstərir ki, uzunmüddətli vulkanizm kütləvi məhvolmanın bütün xüsusiyyətlərini təkbaşına izah etməyə kifayət etmir.

Həmin alimlərin Ceyms Mürhed ilə birlikdə 2017-ci ildə dərc etdikləri sonrakı araşdırmada əsas mexanizmlərdən birinin səthə axan lava deyil, yeraltında maqmanın yan istiqamətdə yayılaraq qayaların arasına daxil olması və geologiyada "sil" adlanan intruziv süxur laylarını əmələ gətirməsi olduğu bildirilir.

Maqma karbonat, buxarlanma mənşəli çöküntülər və karbohidrogenlərlə zəngin Tunquska hövzəsindən keçərək bu süxurları qızdırıb. Nəticədə atmosferə böyük həcmdə karbon qazı, metan və digər qazların buraxıldığı ehtimal olunur.

Araşdırmanın nəticələrinə görə, bu yeraltı maqma sistemi 1,5 milyon kvadrat kilometrdən artıq ərazini əhatə edib. Hesablamalara əsasən, bu proses okean səthinin orta temperaturunun təxminən 10 dərəcə Selsi artmasına səbəb olub.

Sürətli istiləşmə okeanlarda oksigenin azalmasına, suyun turşulaşmasına və dəniz orqanizmlərinin dözə bilmədiyi kimyəvi dəyişikliklərə gətirib çıxarıb.

Bununla belə, bütün alimlər bu ssenari ilə razılaşmırlar.

2011-ci ildə Stefan Sobolev tərəfindən irəli sürülən alternativ nəzəriyyəyə görə, əsas rol təkrar emal olunmuş okean qabığını ehtiva edən mantiya plümündən karbon qazı və hidrogen xloridin ayrılması ilə bağlı ola bilər.

2012-ci ildə Conatan Peyn və Metyu Klefem tərəfindən hazırlanan icmalda isə qeyd edilir ki, dəniz növlərinin itki səviyyəsi istifadə olunan qiymətləndirmə metodundan asılı olaraq 80-90 faiz arasında dəyişə bilər.

Məqalədə vurğulanır ki, alimlərin gəldiyi əsas nəticə kütləvi məhvolmanın tək bir səbəblə izah olunmaması, Sibir vulkanizmi, karbon dövranının pozulması, qlobal istiləşmə və bioloji çöküşün zaman baxımından bir-biri ilə sıx əlaqəli proseslər olmasıdır.

Telegramda izləyin