Şagirdlər ev tapşırığını artıq ChatGPT-yə həvalə edir: Təhsil üçün təhlükə, yoxsa fürsət? - TƏHSİL EKSPERTİNDƏN AÇIQLAMA

Süni intellekt texnologiyalarının sürətli inkişafı təhsil sahəsində də yeni müzakirələrə səbəb olub. Artıq bir çox şagird ev tapşırıqlarını hazırlayarkən süni intellekt əsaslı çatbotlardan, o cümlədən ChatGPT kimi alətlərdən istifadə edir. Bu isə həm müəllimlər, həm də valideynlər arasında müxtəlif suallar doğurur. Bir tərəf hesab edir ki, bu texnologiyalar öyrənmə prosesini asanlaşdırır və şagirdlərin məlumat əldə etməsinə kömək edir.

Digər tərəf isə düşünür ki, süni intellektdən həddindən artıq istifadə şagirdlərin müstəqil düşünmə, araşdırma və yazı bacarıqlarına mənfi təsir göstərə bilər. Bəs ChatGPT kimi alətlər təhsildə faydalı köməkçidir, yoxsa ənənəvi öyrənmə vərdişləri üçün yeni bir çağırış?
Mövzu ilə bağlı təhsil eksperti Şəmsi Qoca BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, şagirdlərin ev tapşırıqlarını tamamilə süni intellektə həvalə etməsi bu gün təhsil dünyasının ən böyük və düşündürücü ağrılarından birinə çevrilib. Lakin bu dalğanın qarşısını divarlar hörməklə, qadağalar qoymaqla almaq həm qeyri-mümkündür, həm də gələcəyin ruhuna ziddir. Onun sözlərinə görə, əsl çıxış yolu qorxub qaçmaqda deyil, təhsilin fəlsəfəsini və yanaşma tərzini kökündən dəyişməkdədir: "İlk növbədə, illərdir vərdiş etdiyimiz şablon və faktoloji tapşırıq modelindən imtina etməliyik. Əgər bir müəllim şagirdə Bakı döyüşünün tarixini tapmaq və ya standart bir tənliyi həll etmək kimi mexaniki tapşırıqlar verirsə, gəncliyin asan yola qaçaraq süni intellektə üz tutması qaçılmazdır. Bunun əvəzinə, tapşırıqların ruhuna insan nəfəsi, şəxsi rəy və canlı təcrübə qatılmalıdır. Məsələn, Nizami Gəncəvinin əsərlərindəki ədalət prinsipini sadəcə quru faktlarla köçürtmək yox, həmin ideyanın bu gün sinif daxilində, dostluq münasibətlərində necə tətbiq oluna biləcəyini şagirdin öz dili və təxəyyülü ilə kağıza köçürməsini tələb etmək olar. Eyni zamanda, evdə yazılan hər bir esse və ya layihə mütləq sinif otağında davam etdirilməli, şagird öz yazısının hər bir cümləsini müəllim və həmyaşıdları qarşısında canlı olaraq müdafiə etməyi, ona verilən qəfil sualları cavablandırmağı bacarmalıdır. Prosesin özü, yəni ilkin qaralamalar, istifadə olunan kitabların siyahısı və araşdırma mərhələləri də son nəticə qədər dəyərləndirilməlidir ki, işin arxasındakı real insan əməyi və düşüncəsi aydın görünsün.

Qiymətləndirmə sisteminin özü də bu rəqəmsal dövrə uyğunlaşmalıdır. Kağız üzərindəki mükəmməllik artıq biliyin mütləq göstəricisi sayıla bilməz, çünki o mükəmməlliyin arxasında bir neçə saniyəlik kopyala-yapışdır əməliyyatı dayana bilər. Bu səbəbdən şifahi sorğulara, sinif daxili debatlara və qrup işlərinə daha çox yer verilməlidir, çünki süni intellekt heç vaxt şagirdin yerinə auditoriya qarşısında dayanıb canlı mülahizə yürüdə, hiss və həyəcanını ötürə bilməz. Hətta müəllimlər bu texnologiyanı bir rəqib kimi görmək yerinə, onu şagirdin tənqidi təfəkkürünü cilalayan bir alətə çevirə bilərlər. Məsələn, robota yazdırılmış bir mətndəki bilərəkdən buraxılmış tarixi, məntiqi və ya qrammatik səhvləri tapmağı şagirdlərə tapşırmaqla onlara həm tədqiqatçılıq vərdişləri aşılamaq, həm də süni intellektin hər zaman haqlı olmadığını əyani göstərmək mümkündür.

Texnologiyanı qadağan etmək yerinə, ondan düzgün və etik istifadə mədəniyyətini formalaşdırmaq lazımdır. Şagirdlər anlamalıdırlar ki, süni intellekt onların yerinə düşünən bir beyin deyil, sadəcə çətin anlarda bələdçilik edən bir köməkçidir. Nyutonun qanunlarını və ya mürəkkəb bir fəlsəfi fərziyyəni daha yaxşı anlamaq üçün robota müraciət edib ondan sadə, anlaşıqlı dildə izah tələb etmək təqdirəlayiqdir. Lakin buradakı əsas şərt şəffaflıq və akademik dürüstlükdür; şagird harada və nə dərəcədə bu alətdən bəhrələndiyini gizlətməməlidir. Onlara süni intellektin bəzən tamamilə yalan faktları real həqiqət kimi təqdim etdiyini, yəni hallüsinasiya gördüyünü göstərməklə kor-koranə etibarın gətirəcəyi uğursuzluqlar və akademik oğurluğun mənəvi tərəfləri aşılanmalıdır.

Təbii ki, bu böyük təhsil mübarizəsində ailənin və valideynlərin rolu da danılmazdır. Evdə tapşırıqların tez bitməsinə sevinən, lakin bunun arxasındakı mexaniki köçürməni və gələcəyə vurulan zərbəni görməyən valideynlər maarifləndirilməlidir. Onlara izah edilməlidir ki, bu gün süni intellektin köməyi ilə asanlıqla keçilən dərslər, sabah övladlarının böyük imtahanlarda və real həyatın amansız sınaqlarında ciddi intellektual boşluqlarla qarşılaşmasına yol açacaq.

Nəticə etibarilə, çarə şagirdlərin addımlarını xüsusi proqramlarla güdməkdə, onlara qarşı şübhə ilə yanaşmaqda və ya qorxu mühiti yaratmaqda deyil. Əsl çarə, təhsilin ruhunu və metodlarını yeniləyərək şagirdi sadəcə hazır məlumatı köçürən bir icraçı deyil, düşünən, analiz edən, tənqid edən və özünəməxsus şəkildə yaradan kamil bir fərdə çevirməkdədir".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin