2020-də gündəmə gələn üzən məzənnə planı niyə reallaşmadı? - İQTİSADÇIDAN AÇIQLAMA

2020-ci ildə Azərbaycanda milli valyutanın məzənnə rejimi ilə bağlı üzən məzənnə sisteminə keçid ehtimalı gündəmə gətirilmişdi. O dövrdə aparılan müzakirələrdə daha çevik valyuta siyasətinə keçidin iqtisadi sabitliyə təsir göstərə biləcəyi vurğulansa da, bu istiqamətdə konkret addımlar atılmadı.

Hazırda da ölkədə manatın məzənnə rejimi sabit idarə olunan model çərçivəsində qalmaqda davam edir və üzən məzənnəyə keçid məsələsi rəsmi gündəlikdə yenidən aktiv şəkildə müzakirə olunmur.
Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, hökumət 2020-dən sonra üzən məzənnəyə keçidi planlaşdırmışdı, amma bu günə qədər reallaşmayıb. Onun sözlərinə görə, bunun bir neçə əsas səbəbi var: "Əvvəla, 2020-ci ilin özü pandemiya, neft qiymətlərinin çökməsi və müharibə ilə yadda qaldı. Belə qeyri-sabit dövrdə məzənnəni sərbəst buraxmaq əlavə şok yaradardı. İnsanlarda və biznesdə inam zəif olanda üzən məzənnə kəskin devalvasiya qorxusu yaradır. Mərkəzi Bank sabitliyi qorumağı üstün tutdu.

İkincisi, Azərbaycan iqtisadiyyatı hələ də neft və qazdan çox asılıdır. İxracın 90 faizdən çoxu, büdcə gəlirlərinin yarısından çoxu enerji sektorundan gəlir. Neftin qiyməti düşəndə ölkəyə gələn dollar azalır. Üzən məzənnə olsa, bu birbaşa manatın dəyərdən düşməsi ilə nəticələnər. Əhali və idxaldan asılı bazar üçün bu, qiymətlərin ani bahalaşması deməkdir. 2015-ci ildəki iki devalvasiya yaddaşlardan silinməyib. Hökumət sosial narazılıq riski almaq istəmir.

Üçüncüsü, idxaldan asılılıq yüksəkdir. Ərzaq, dərman, texnika, xammalın böyük hissəsi xaricdən gəlir. Manat zəifləyəndə bu mallar dərhal bahalaşır və inflyasiya sıçrayır. Mərkəzi Bankın əsas vəzifəsi qiymət sabitliyidir. İdarəolunan məzənnə ilə inflyasiyanı cilovlamaq daha asandır.

Dördüncüsü, maliyyə bazarları dərin deyil. Üzən məzənnə üçün inkişaf etmiş valyuta bazarı, hedcinq alətləri (maliyyə risklərini azaltmaq üçün istifadə edilən vasitələr), bankların və şirkətlərin riskləri idarə etmə bacarığı lazımdır. Bizdə bank sektoru kiçikdir, ixracatçılar və idxalçılar valyuta riskini sığortalamağı bacarmır. Məzənnə sərbəst olsa, kiçik bir şokda bütün sistem çalxalana bilər.

Beşincisi, dollarlaşma səviyyəsi hələ də qalır. Əhalinin əmanətlərinin xeyli hissəsi, daşınmaz əmlak bazarı, avtomobil satışı dollarla gedir. Məzənnə üzəndə insanlar təşvişə düşüb manatdan qaçır. Bu da sabitliyi daha da pozur.

Bütün bunlara görə hökumət "de-fakto sabit, de-yure idarəolunan üzən" rejim saxlayır. Mərkəzi Bank manatı 1,70 səviyyəsində saxlamaq üçün lazım gələndə bazara çıxır. Neft Fondu və ehtiyatlar imkan verir ki, bu siyasət davam etsin.

Üzən məzənnəyə keçmək üçün gərək iqtisadiyyat şaxələnsin, qeyri-neft ixracı artsın, idxaldan asılılıq azalsın, maliyyə bazarları dərinləşsin və əhali manata inansın. Bu şərtlər olmadan məzənnəni buraxmaq sabitliyi pozar. Ona görə də keçid təxirə salınır. Hazırda sabitlik prioritetdir, çeviklik ikinci plandadır".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin