4 il Universitet oxumağa ehtiyac var?-EKSPERTDƏN AÇIQLAMA

"Hazırda texnologiyanın, internet resurslarının və süni intellektin (AI) sürətlə inkişaf etdiyi dövrdə 4 il ərzində universitet təhsili almağın zəruriliyi müzakirəyə açıqdır. Xüsusilə son on ildə dünya üzrə biliklərə çıxışın demokratikləşməsi, informasiyanın sərhədsiz yayılması və distant təhsil imkanlarının artması bu sualı daha da aktuallaşdırır. Ənənəvi 4 illik universitet təhsili forması müxtəlif sahələrdə fərqli təsirlər göstərir və bu, həm statistika, həm qanunvericilik, həm də real əmək bazarı tələbləri ilə dəyərləndirilməlidir".

Bunu BiG.AZ-a açıqlamasında təhsil eksperti Kamran Əsədov bildirib.

O qeyd edib ki, hazırda UNESCO-nun 2024-cü il hesabatına görə, dünya üzrə 18-24 yaş arasında olan gənclərin təxminən 38%-i ali təhsilə cəlb olunub. Lakin OECD ölkələrində bu göstərici 60%-dən yuxarıdır. Azərbaycan isə bu statistikada təxminən 38-40% arasında dəyişir. Ali təhsilə çıxış artsa da, McKinsey Global Institute-un 2023-cü il hesabatında göstərilir ki, işəgötürənlərin 43%-i universitet məzunlarının əmək bazarına tam hazır olmadığını düşünür. Bu, klassik 4 illik təhsilin real bacarıqların formalaşmasında hər zaman effektiv olmadığını göstərir:
"Azərbaycan Respublikasının "Təhsil haqqında" Qanununun 5-ci maddəsinə əsasən, təhsilin məqsədi "şəxsin intellektual, mənəvi və fiziki inkişafı üçün zəruri şərait yaratmaq" və "əmək bazarının tələblərinə cavab verən ixtisaslı kadrların hazırlanmasını təmin etmək"dir. Lakin reallıqda ali təhsil müəssisələrinin proqramlarının əmək bazarının dəyişkən dinamikasına tam uyğunlaşmadığını müşahidə edirik. Xüsusilə texnologiya, proqramlaşdırma, süni intellekt, rəqəmsal marketinq kimi sahələrdə universitet proqramlarının məzmunu çox vaxt 3-5 il gecikmə ilə yenilənir. Halbuki bu sahələrdə biliklər hər 6-12 ayda bir yenilənir.

Müsbət tərəflərə nəzər salsaq, universitet təhsili sistemli öyrənməni, nəzəri əsasların möhkəmləndirilməsini və fundamental araşdırma bacarıqlarını inkişaf etdirir. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) 2024-cü il "Education at a Glance" hesabatında göstərilir ki, ali təhsilli şəxslərin orta əməkhaqqı orta təhsilli şəxslərdən təxminən 52% yüksəkdir. Bu, diplomun hələ də əmək bazarında rəsmi təsdiqedici sənəd kimi rol oynadığını göstərir. Üstəlik, tibbi xidmət, hüquq, təhsil, mühəndislik kimi sahələrdə yalnız universitet diplomu əsasında fəaliyyət göstərmək mümkündür və bu sahələrdə alternativ təhsil modelinin yerini tam əvəzləməsi real görünmür.

Digər tərəfdən, mənfi cəhətlərə gəldikdə, 4 illik universitet təhsili xüsusilə texnologiya və biznes sahələrində çox zaman vaxt itkisi kimi qiymətləndirilir. Dünya Bankının 2023-cü il hesabatına əsasən, texnologiya sahəsində işəgötürənlərin 28%-i artıq rəsmi diplomu önəmli saymır, əsas diqqəti namizədin praktiki bilik və bacarıqlarına yönəldir. Google, IBM, Tesla kimi şirkətlər bəzi vakansiyalar üçün universitet diplomunu zəruri şərt kimi aradan qaldırıb və bunun əvəzinə real portfoliyo, sertifikat və praktiki təcrübə tələb edir. Bu tendensiya göstərir ki, bəzi sahələrdə 4 illik akademik təhsil modelinin çevikliyi və əmək bazarına adaptasiya bacarığı azdır".

Ekspert vurğulayıb ki, dünya təcrübəsi də bu fərqliliyi təsdiqləyir. Almaniyada "dual təhsil sistemi" tətbiq olunur: tələbələr universitetdə nəzəri dərs alarkən eyni zamanda real müəssisələrdə işləyir və praktiki biliklər toplayırlar. Bu model təhsil müddətini qısaltmadan həm də praktik adaptasiya imkanı yaradır. Finlandiyada isə texnologiya sahəsində alternativ sertifikatlaşdırma proqramları geniş yayılıb. ABŞ-da "bootcamp" tipli proqramlar (məsələn, General Assembly, Flatiron School) 3-6 ayda insanlara praktiki texniki bacarıqlar qazandırır və bir çox hallarda məzunlar universitet məzunları ilə eyni əmək bazarına çıxış əldə edirlər. Məsələn, LinkedIn-in 2024-cü il məlumatına görə, İKT sahəsində bootcamp məzunlarının 74%-i 6 ay ərzində iş tapa bilir:
"Əgər mövcud yanaşmalar dəyişməzsə, klassik universitet modelləri bəzi sahələrdə daha da əhəmiyyətini itirəcək. Texnoloji sürət, biliklərin tez dəyişməsi, iş bazarında çeviklik tələbi universitet proqramlarının daha elastik, daha praktiki olmasını məcbur edir. Universitetlər təkcə nəzəriyyə tədris etməklə kifayətlənməməli, real layihələr, startaplar, araşdırmalarla tələbələri əmək bazarına hazırlamalıdır. Əgər bu uyğunlaşma baş verməzsə, universitet məzunları ilə alternativ yollarla təhsil alanlar arasında fərq getdikcə daralacaq və 4 il sərf edənlər üçün əlavə dəyər yaratmaq çətinləşəcək.

Nə dəyişməlidir sualına cavab olaraq, universitetlər təhsil müddətində tələbələrə yalnız akademik bilik deyil, real dünya bacarıqları, əmək bazarı üçün aktual kompetensiyalar təqdim etməlidir. Kurrikulumlar çevik olmalı, iş dünyasının ehtiyaclarına uyğun vaxtaşırı yenilənməlidir. Eyni zamanda, tələbələrə daha çox fərdi layihələr üzərində işləmək, startaplar qurmaq, innovasiya mərkəzlərində iştirak etmək imkanları yaradılmalıdır. Dövlət də ali təhsili tənzimləyən normativ aktlara, xüsusilə "Ali təhsil haqqında" yeni qanun layihəsinə bu istiqamətdə dəyişikliklər etməlidir ki, universitetlər daha sərbəst və bazar yönümlü inkişaf edə bilsinlər.

Müqayisəli təhlil göstərir ki, ənənəvi universitet təhsili ilə alternativ qısa təhsil modelləri arasında seçim edilərkən sahə və məqsəd əsas rol oynayır. Məsələn, proqramçılıq və rəqəmsal marketinq sahəsində 6-12 aylıq praktiki təlimlər bəzən 4 illik təhsildən daha effektiv nəticə verir. Amma hüquqşünaslıq, tibb, fundamental elmlər kimi sahələrdə uzunmüddətli və dərin akademik təhsil alternativsizdir.

Son nəticə budur ki, 4 illik universitet təhsili tamamilə ləğv edilməli deyil, lakin müasir çağırışlara cavab verəcək şəkildə yenidən qurulmalıdır. Sadəcə diplomu almaq üçün təhsil almaq dövrü bitir. İndi əsas hədəf real bacarıq, çevik düşüncə və əmək bazarına adaptasiya imkanı yaratmaqdır. Bunu bacaran universitetlər önə çıxacaq, bacarmayanlar isə əmək bazarında alternativ təhsil modelləri ilə əvəzlənəcək".

Telegramda izləyin