"Xaricdə təhsil alan şəxslər üçün peşə tanınması üzrə imtahanın məhdud tətbiqi ədalətsizlik yaradır" - Kamran Əsədov

Dövlət İmtahan Mərkəzi (DİM) bu gün müəllimlik, mühəndislik və hüquq ixtisasları üzrə xarici dövlətlərdə ali təhsil alan şəxslər üçün peşə tanınması üzrə imtahan keçirib.

Təhsil eksperti Kamran Əsədov BiG.AZ-a bildirib ki, hazırda ölkədə xaricdə təhsil almış şəxslərin peşə uyğunluğu yalnız bəzi sahələr üzrə yoxlanılır, bu isə suallar yaradır: niyə məhz bu ixtisaslar seçilib, digər peşə sahibləri üçün belə bir imtahan tələb olunmurmu və bu mexanizm əmək bazarına necə təsir göstərir?Azərbaycanda peşə tanınması imtahanının əsas problemlərindən biri onun məhdud əhatə dairəsidir. Əgər məqsəd ölkədə keyfiyyətli kadr axınını təmin etmək və diplomların real bilik və bacarıqlara əsasən tanınmasını təmin etməkdirsə, bu zaman digər sahələr də nəzərə alınmalıdır. Əgər xaricdə təhsil almış bir hüquqşünas Azərbaycan qanunlarını öyrənməlidirsə, eyni qayda iqtisadçı, psixoloq, jurnalist və ya həkim üçün də keçərli olmalıdır:

"Xaricdə ali təhsil alan şəxslərin diplomlarının və peşə bacarıqlarının tanınması məsələsi Azərbaycanda uzun illərdir müzakirə mövzusudur. Dövlət İmtahan Mərkəzinin (DİM) bu gün müəllimlik, mühəndislik və hüquq ixtisasları üzrə peşə tanınması imtahanı keçirməsi, bu prosesin nə dərəcədə zəruri olması və onun tətbiq sahəsinin genişləndirilməsi məsələlərini yenidən gündəmə gətirir. Hazırda ölkədə xaricdə təhsil almış şəxslərin peşə uyğunluğu yalnız bəzi sahələr üzrə yoxlanılır, bu isə suallar yaradır: niyə məhz bu ixtisaslar seçilib, digər peşə sahibləri üçün belə bir imtahan tələb olunmurmu və bu mexanizm əmək bazarına necə təsir göstərir?

Azərbaycanda xaricdə alınan diplomların tanınması və ekvivalentliyi Nazirlər Kabinetinin 13 may 2003-cü il tarixli 64 nömrəli Qərarı və 2019-cu ildə yenilənmiş "Xarici dövlətlərin ali təhsil müəssisələrində alınmış kvalifikasiyaların tanınması" qaydaları ilə tənzimlənir. Bu qaydalara əsasən, hər bir diplomun tanınması zamanı ali təhsil müəssisəsinin reytinqi, tədris proqramlarının uyğunluğu və ölkənin əmək bazarının ehtiyacları nəzərə alınır. Bununla yanaşı, bəzi ixtisaslar üçün peşə tanınması imtahanı tələb olunur. DİM-in keçirdiyi bu imtahanlar hələlik yalnız müəllimlik, mühəndislik və hüquq sahələrinə şamil edilir. Lakin bu, sual doğurur: niyə iqtisadiyyat, tibb, beynəlxalq münasibətlər, informasiya texnologiyaları və digər sahələr üzrə belə bir mexanizm tətbiq edilmir?

Xüsusilə müəllimlik sahəsində xaricdə təhsil alanların biliklərinin qiymətləndirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Təhsil Nazirliyinin 2022-ci ildə apardığı araşdırmaya əsasən, son on ildə xaricdə pedaqoji təhsil alanların sayı artıb və onların 30%-i qeyri-standart universitetlərdən məzun olub. Azərbaycan kurikulumu və metodologiyasına uyğun olmayan tədris proqramlarında təhsil alan müəllimlərin ölkədə işləməsi şagirdlərin keyfiyyətli təhsil almasına mənfi təsir edə bilər. Buna görə də müəllimlər üçün peşə uyğunluğu imtahanı müəyyən qədər əsaslandırıla bilər. Lakin bu zaman da prosesin şəffaflığı təmin olunmalı və xaricdə tanınmış universitetlərdə təhsil alanlara əlavə maneələr yaradılmamalıdır.

Hüquq sahəsində peşə tanınması imtahanının keçirilməsi də hüquq sistemlərinin fərqli olması ilə əlaqədardır. Məsələn, xaricdə təhsil alan hüquqşünasların Azərbaycan qanunvericiliyi ilə işləmək üçün yerli hüquq sistemini dərindən bilməsi tələb olunur. Böyük Britaniya, ABŞ və digər ölkələrdə hüquq təhsili əsasən həmin ölkələrin spesifik qanunlarına əsaslanır və bu, Azərbaycanda birbaşa tətbiq edilə bilməz. Lakin burada da sual yaranır: hüquq sahəsi üçün belə bir tələb varsa, niyə xaricdə tibb təhsili almış şəxslər üçün oxşar imtahan təşkil edilmir? Məsələn, xaricdə tibb təhsili alanlar ölkədə birbaşa fəaliyyət göstərə bilirlər, halbuki tibb səhiyyə sistemində yerli spesifik biliklər tələb edən bir sahədir.

Dünyada peşə tanınması üçün fərqli yanaşmalar mövcuddur. ABŞ və Kanada kimi ölkələrdə xaricdə hüquq, tibb və mühəndislik sahəsində təhsil almış şəxslər üçün sertifikasiya imtahanları tələb olunur. Lakin bu ölkələrdə prosesin şəffaflığı təmin edilir və namizədlərə imtahana hazırlıq üçün dəstək verilir. Məsələn, ABŞ-da National Board of Medical Examiners (NBME) tərəfindən xaricdə tibb təhsili alanlar üçün xüsusi hazırlıq kursları və imtahanlar təşkil olunur. Almaniya və Avstriyada isə xarici diplomların tanınması üçün universitetlərin reytinqi və akkreditasiyasına əsaslanan sistem mövcuddur. Yüksək səviyyəli universitetlərdən məzun olanlar üçün əlavə imtahan tələb olunmur.

Azərbaycanda peşə tanınması imtahanının əsas problemlərindən biri onun məhdud əhatə dairəsidir. Əgər məqsəd ölkədə keyfiyyətli kadr axınını təmin etmək və diplomların real bilik və bacarıqlara əsasən tanınmasını təmin etməkdirsə, bu zaman digər sahələr də nəzərə alınmalıdır. Əgər xaricdə təhsil almış bir hüquqşünas Azərbaycan qanunlarını öyrənməlidirsə, eyni qayda iqtisadçı, psixoloq, jurnalist və ya həkim üçün də keçərli olmalıdır. Bu gün Azərbaycanın əmək bazarında xaricdə təhsil almış mühəndislər və iqtisadçılar yüksək maaşlı işlər tapır və heç bir əlavə imtahan vermədən fəaliyyət göstərirlər. Bu isə sistemdə qeyri-bərabərlik və ikili standartların mövcud olduğunu göstərir.

İmtahanların keçirilmə mexanizminin təkmilləşdirilməsi üçün bir neçə əsas addım atılmalıdır. Birincisi, imtahan yalnız müəyyən peşələr üçün deyil, bütün sahələrdə tətbiq edilməli və ya tamamilə ləğv olunmalıdır. Əgər məqsəd peşə standartlarının qorunmasıdırsa, bu sistem bütün ixtisaslara şamil edilməlidir. İkincisi, beynəlxalq reytinq sisteminə əsaslanan tanınma mexanizmi tətbiq edilməlidir. QS World University Rankings və Times Higher Education kimi beynəlxalq reytinqlərdə ilk 500-lüyə daxil olan universitetlərin diplomları avtomatik tanınmalıdır. Harvard, Oxford, MIT və digər nüfuzlu universitetlərdən məzun olanlara əlavə imtahan tələbi qoymaq məntiqsiz olardı.

Bundan başqa, Azərbaycanda peşə tanınması imtahanları üçün hazırlıq mexanizmi yaradılmalı, müəllimlər və digər peşə sahibləri üçün ödənişsiz və ya subsidiyalı kurslar təşkil edilməlidir. Əgər sertifikasiya imtahanları ölkənin təhsil və hüquq sisteminə inteqrasiya olunmağı tələb edirsə, bu prosesdə dövlət dəstək verməlidir. Bu model ABŞ, Kanada və Almaniya kimi ölkələrdə uğurla tətbiq olunur və namizədlərin imtahana daha yaxşı hazırlaşmasını təmin edir.

Nəticə etibarilə, xaricdə təhsil almış müəllimlər, mühəndislər və hüquqşünaslar üçün peşə tanınması imtahanının keçirilməsi müəyyən dərəcədə əsaslandırılsa da, bu sistemin məhdud tətbiq edilməsi ədalətsizlik yaradır. Əgər bu proses ölkədə peşə standartlarını qorumaq məqsədini daşıyırsa, o zaman digər sahələrə də şamil olunmalıdır. Əks halda, bu imtahanlar sadəcə əlavə bürokratik maneə kimi qiymətləndiriləcək və xaricdə təhsil alanların ölkəyə qayıdışını çətinləşdirəcək. Təhsil və peşə tanınması sahəsində şəffaflıq təmin olunmalı, beynəlxalq təcrübəyə uyğun mexanizmlər yaradılmalı və yalnız obyektiv qiymətləndirmə prinsiplərinə əsaslanan bir sistem qurulmalıdır".

Telegramda izləyin