Azərbaycanda xəyanətə görə təzminat: Məbləğ necə müəyyənləşəcək? - VƏKİLDƏN AÇIQLAMA

Azərbaycanda həyat yoldaşının xəyanətinə görə mənəvi təzminat tələb etmək artıq hüquqi müstəvidə mümkün olan məsələlərdən biridir. Ali Məhkəmənin Plenumunun 24 dekabr 2025-ci il tarixli qərarı ilə şəxsiyyət hüquqlarının müdafiəsi və mənəvi zərərin kompensasiyası ilə bağlı məhkəmə təcrübəsinə yeni yanaşmalar gətirilib. Bəs xəyanət nəticəsində yaranan mənəvi zərərə görə təzminatın məbləği nə qədər olmalıdır?

Qərara əsasən, mənəvi zərərin məbləği işin konkret hallarından asılı olaraq məhkəmə tərəfindən müəyyən edilir. Bu zaman zərərin xarakteri və ağırlığı, tərəflərin vəziyyəti, təqsirin dərəcəsi və digər hallar nəzərə alınmalıdır.
Mövzu ilə bağlı vəkil Turan Abdullazadə BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, təzminatın məbləği hər bir konkret işin hallarından asılı olaraq dəyişə bilər. Onun sözlərinə görə, şəxslər müxtəlif məbləğlərdə təzminat tələb edə bilərlər. Lakin tələb olunan məbləğ mütləq şəkildə ağlabatan olmalıdır. Plenum qərarında da qeyd edildiyi kimi, məhkəmə tərəfindən müəyyən olunan təzminat məbləği həm çəkindirici xarakter daşımalı, həm də zərərvuran şəxsin müflisləşməsinə səbəb olmamalıdır. Yəni təzminat hüquq pozuntusunun qarşısının alınmasında təsirsiz olacaq qədər aşağı, yaxud zərərvuran şəxsi həddindən artıq ağır maliyyə vəziyyətinə salacaq qədər yüksək müəyyən edilməməlidir. Təzminat müəyyənləşdirilərkən məhkəmə tərəflərin yaşı, şəxsiyyəti, davranışı, həyat tərzi, cinsi, psixoloji həssaslıq dərəcəsi və mənəvi sarsıntının intensivliyi kimi halları da nəzərə alır. Bununla yanaşı, məhkəməyə müraciətin nə vaxt edilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Hadisədən dərhal sonra edilən müraciətlər daha inandırıcı hesab edilə bildiyi halda, uzun müddət keçdikdən sonra irəli sürülən tələblərdə mənəvi zərərin təsiri ayrıca qiymətləndirilir. Mənəvi zərər zərərvuran şəxsin hərəkətlərinin zərərçəkmişin psixoloji vəziyyətinə birbaşa təsiri ilə bağlıdır və zaman keçdikcə bu təsirin səviyyəsi dəyişə bilər. Bu baxımdan hadisədən dərhal sonra irəli sürülən tələblərlə daha gec təqdim olunan iddialara fərqli hüquqi qiymət verilə bilər. Eyni zamanda, hadisədən sonra zərərvuran şəxsin davranışı da təzminatın müəyyənləşdirilməsi zamanı nəzərə alınan amillərdəndir. Xüsusilə nəticələrin aradan qaldırılması istiqamətində atılan müsbət addımlar kompensasiyanın məbləğinə təsir göstərə bilər. Qanunvericiliyə əsasən, boşanma faktı belə tələbin irəli sürülməsi üçün mütləq şərt deyil. Lakin subyektiv olaraq hesab edirəm ki, tərəflərin nikah münasibətlərini davam etdirməsi müəyyən hallarda xəyanət faktının faktiki olaraq qəbul edilməsi kimi qiymətləndirilə bilər. 24 dekabr 2025-ci ildə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumu tərəfindən qəbul edilən "Şəxsiyyət hüquqlarının müdafiəsi haqqında" qərardan sonra ər-arvad münasibətlərində xəyanət faktına hüquqi qiymət verilməsi məhkəmə təcrübəsində mümkün olub. Bu yanaşma uzun illərdir Türkiyə Respublikasının hüquq sistemində tətbiq olunan praktikaya uyğun olaraq artıq Azərbaycanda da formalaşmağa başlayıb. Belə ki, tərəflər boşanma zamanı xəyanət faktını əsas gətirərək mənəvi ziyanın ödənilməsi tələbi ilə məhkəməyə müraciət edə bilərlər. Bu kateqoriyaya aid işlərdə zərərçəkmiş tərəfin mənəvi təzminat tələb etmək hüququ var.

Şəxsi və ailə münasibətlərindən irəli gələn hüquqların pozulması halında kompensasiya tələb etmək mümkündür. Mənəvi təzminatın məbləği müəyyənləşdirilərkən zərərvuran şəxsin şəxsiyyəti, davranışı, həyat tərzi, vurulmuş zərərin ağırlıq dərəcəsi və hadisənin zərərçəkmiş şəxsə təsiri kimi meyarlar nəzərə alınır. Bu məsələ həm hüquqi, həm də sosial baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ailə münasibətlərinə zidd olaraq xəyanətə məruz qalan şəxs şəxsiyyət hüquqlarının pozulmasını əsas gətirməklə məhkəməyə müraciət edə və ona dəymiş mənəvi ziyanın əvəzinin ödənilməsini tələb edə bilər. Lakin belə işlərdə əsas məsələ xəyanət faktının təkzibedilməz sübutlarla təsdiqlənməsidir. Bunun üçün video və audioyazılar, fotomateriallar, yazışmalar, habelə qeyri-rəsmi nikahdan doğulmuş övladla bağlı sənədlər və digər sübut vasitələri təqdim edilə bilər. Mənəvi təzminat tələbi ilə bağlı iddia ərizəsində göstərilən məbləğ iddiaçının subyektiv qiymətləndirməsi əsasında müəyyən oluna bilər.

Bununla belə, tələb edilən məbləğ real və ağlabatan olmalı, əsassız şəkildə şişirdilməməlidir. Praktikada yüksək və reallıqdan uzaq məbləğlər, məsələn, milyonlarla manatlıq iddialar məhkəmələr tərəfindən təmin olunmur və bu cür yanaşma qərəzli kimi qiymətləndirilə bilər. Əksinə, daha ölçülü və əsaslandırılmış məbləğlər üzrə tələblərin məhkəmə tərəfindən təmin edilməsi daha real görünür. Eyni zamanda kişi öz həyat yoldaşına qarşı laqeyd münasibət göstərirsə, həyat yoldaşı vəzifələrini icra etmirsə, tərəf müqabilinin qayğısına qalmırsa, sevgisizlik nümayiş etdirirsə və ya ər arvadına kökəlmisən deyirsə, "eybəcərsən, kifirsən" kimi ifadələrlə hər gün alçaldırsa, diqqət ayırmırsa, açıq-aşkar soyuq davranırsa tərəflərdən heç biri bir-birini xəyanət faktında ittiham və buna istinad edərək təzminat ala bilməz. Təzminatın mümkün olması üçün tərəflərdən biri həqiqətən həyat yoldaşına (ər və ya aravad) dəyər verməli, məhəbbətlə yanaşmalı, lakin qarşı tərəf bu münasibətin əksinə olaraq ona xəyanət etməlidir. Xəyanət fiziki təmasdan daha çox, mənəvi aspektdən insan üçün sarsıdıcıdır. Ona görə də tərəflərdən biri mütləq qurban rolunda olmalı və dərin mənəvi izdirab keçirməlidir".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin