Dənizin altında fizika qanunlarına meydan oxuyan ölçmə: Balina səslərinin sirri açıldı

Zolaqlı balinaların çıxardığı səsləri araşdıran tədqiqatçılar dəniz suyunda səs sürətinin bəzən 1000 m/s, bəzən isə 3000 m/s ölçüldüyünü müəyyən ediblər. Ətraflı təhlil isə fizika qanunlarının dəyişmədiyini, qeyri-adi nəticənin dalğaların birləşməsindən yaranan effektin ölçməyə təsir etməsi ilə bağlı olduğunu göstərib.

Qaynarinfo xəbər verir ki, okeanda səsin yayılma sürətini ölçmək ilk baxışda olduqca sadə proses kimi görünə bilər. Lakin zolaqlı balinaların çıxardığı dərin səsləri araşdıran Pensilvaniya Universitetinin professoru Con Spiesberger ölçmələr zamanı gözlənilməz nəticələrlə qarşılaşıb. Dəniz suyunda səsin orta sürəti təxminən 1500 m/s olsa da, bəzi ölçmələrdə 1000 m/s, bəzilərində isə 3000 m/s göstəricisi qeydə alınıb.

Spiesberger və Woods Hole Okeanoqrafiya İnstitutundan doktor Yucin Terray tərəfindən aparılan ətraflı araşdırma qeyri-adi nəticələrin səs sürətinin həqiqətən dəyişməsi ilə əlaqəli olmadığını ortaya qoyub. Əsas səbəb okeanda yayılan müxtəlif səs dalğalarının bir-biri ilə qarşılıqlı təsirə girməsidir.

Balina tərəfindən çıxarılan səs birbaşa qeyd cihazına çata bildiyi kimi, okeanın səthindən əks olunaraq daha uzun məsafə qət etdikdən sonra da cihaza çata bilər. Bu iki siqnalın üst-üstə düşməsi "zamanla interferensiya" adlandırılan effekt yaradır.

Dalğaların birləşməsi nəticəsində yaranan enerji zirvəsi ayrı-ayrı dalğaların hərəkətindən fərqli sürətlə yayıla bilər. Buna görə ölçmə zamanı səsin mühitdə olduğundan daha sürətli və ya daha yavaş hərəkət etdiyi təsəvvürü yarana bilər.

Beləliklə, qeydə alınan 3000 m/s göstəricisi dəniz suyunda səs sürətinin həqiqətən iki dəfə artdığı anlamına gəlmir. Mühitdəki səs dalğaları əvvəlki kimi normal sürətlə yayılmağa davam edir.

Tədqiqatçıların diqqət çəkdiyi məqamlardan biri də bu effektin xüsusi nisbilik nəzəriyyəsi ilə əlaqəsidir. Albert Eynşteynin nəzəri yanaşmasına görə, elektromaqnit dalğalarının interferensiyası nəticəsində yaranan zirvə işıq sürətindən daha sürətlə hərəkət edə bilər.

Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, belə zirvə informasiya daşımır. Fotonların özləri işıq sürətini aşa bilmədiyi kimi, səbəb-nəticə prinsipi də pozulmur.

Balina səslərində yaranan analoji səsdən sürətli zirvələr də real səs sürətini dəyişmir və fizika qanunları ilə ziddiyyət təşkil etmir.

Spiesberger okeanlarda təbii şəkildə baş verən bu hadisəni eksperimental şəkildə təsdiqləmək üçün araşdırmalarını davam etdirir. İlk mərhələdə sərt səthdən əks olunan səs dalğaları vasitəsilə okeandakı şəraiti modelləşdirməyi planlaşdıran tədqiqatçılar daha sonra eyni təcrübəni lazer şüaları ilə daha yüksək sürət miqyasında həyata keçirməyi hədəfləyirlər.

"Physical Review E" jurnalında dərc olunan araşdırma yalnız dalğa fizikasındakı mürəkkəb proseslərin anlaşılmasına töhfə vermir. Nəticələr dəniz biologiyasında canlıların səslər vasitəsilə yerinin müəyyənləşdirilməsi kimi proseslərin daha düzgün şərh edilməsinə də kömək edə bilər.

Telegramda izləyin