Yusuf Tekinin "Kurtuluş Savaşı" açıqlaması niyə mübahisə doğurdu?

Türkiyənin təhsil naziri Yusuf Tekinin hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) deputatları ilə görüşdə yeni tədris proqramı ilə bağlı verdiyi açıqlama geniş müzakirələrə səbəb olub. Nazir bildirib ki, dərs proqramlarında "Kurtuluş Savaşı" ifadəsi "Milli Mücadele" termini ilə əvəz olunacaq.

Y.Tekin bunu "Nədən qurtuluruq? Ondan əvvəl nəhəng Osmanlı İmperiyası var idi" sözləri ilə əsaslandırıb. Lakin tarixi faktlar göstərir ki, həmin dövrdə Osmanlı artıq zəifləyən, daxildən parçalanan və "Avropanın xəstə adamı" adlandırılan bir dövlət idi.

Mövzu ilə bağlı BiG.AZ-a açıqlama verən politoloq Turan Rzayev bildirib ki, 1920-ci il avqustun 10-da imzalanan Sevr müqaviləsi Osmanlıya son dərəcə ağır şərtlər diktə etdi. İmperiya Yaxın Şərqdəki torpaqlarını itirdi, Anadolunun böyük hissəsi işğal olundu, İstanbul müttəfiq dövlətlərin nəzarətinə keçdi. Ordunun sayı azaldıldı, donanma faktiki olaraq ləğv edildi, dövlətin siyasi və iqtisadi müstəqilliyi ciddi şəkildə məhdudlaşdırıldı. Beləliklə, Osmanlı hüquqi baxımdan mövcud olsa da, real müstəqilliyini böyük ölçüdə itirmişdi:

"Bu baxımdan "Milli Mücadele" termini tarixi vəziyyəti tam əks etdirmir. Çünki bu anlayış milli dövlət quruculuğunu və siyasi iradənin formalaşmasını ifadə edir. Halbuki Osmanlı hökuməti xalqın iradəsini nəzərə almadan Sevr müqaviləsini imzalamışdı.

"Kurtuluş Savaşı" ifadəsi isə həmin dövrün mahiyyətini daha dəqiq əks etdirir. Bu termin işğal altındakı və parçalanmaq təhlükəsi ilə üz-üzə qalmış vətənin azad edilməsi uğrunda aparılan mübarizəni ifadə edir.

Mustafa Kamal Atatürk 1919-cu ildə Sultan VI Mehmed Vahidəddin tərəfindən Samsuna göndərilsə də, məqsəd "Milli Mücadele" başlatmaq deyildi. O, 9-cu Ordu Müfəttişi kimi bölgədə asayişi təmin etməli idi. Lakin Mustafa Kamal əldə etdiyi geniş səlahiyyətlərdən istifadə edərək dağınıq müqavimət qüvvələrini birləşdirdi və sonradan "Kurtuluş Savaşı"nın əsasını qoydu.

Qeyd edilməlidir ki, Sevr müqaviləsi Osmanlı hökuməti tərəfindən imzalansa da, Türkiyə Böyük Millət Məclisi onu tanımadı və buna görə də müqavilə heç vaxt tam qüvvəyə minmədi.

Yusuf Tekinin təşəbbüsü tarixi reallıqlarla uzlaşmır. Maraqlıdır ki, Sultan VI Mehmed Vahidəddin ömrünün son illərində ağır şəraitdə yaşamasına baxmayaraq, nə Türkiyə Cümhuriyyətini, nə də Mustafa Kamal Atatürkü açıq şəkildə tənqid etmiş, hətta ailəsinə onun təhqir olunmasını qadağan etmişdi.

Türkiyə Osmanlının varisidir. Ancaq varisliyin mahiyyəti keçmişi dəyişmək deyil, onun səhvlərindən nəticə çıxararaq gələcəyi daha sağlam qurmaqdır".

Telegramda izləyin