Manat niyə sərbəst buraxılmır? İqtisadi səbəblər açıqlandı

"Azərbaycanda üzən məzənnə rejiminə tam keçilməməsinin əsas səbəbləri ölkə iqtisadiyyatının strukturu, ixrac gəlirlərinin mənbəyi, maliyyə bazarlarının inkişaf səviyyəsi və qiymət sabitliyinin qorunması ilə bağlıdır. Hazırda manat idarə olunan məzənnə rejimindədir. Bu o deməkdir ki, milli valyutanın məzənnəsi tam şəkildə bazar qüvvələrinin ixtiyarına buraxılmır və Mərkəzi Bank zəruri hallarda valyuta bazarına müdaxilə edərək kəskin dəyişikliklərin qarşısını alır".

Bunu BiG.AZ-a açıqlamasında Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli bildirib.

O, qeyd edib ki, Azərbaycan iqtisadiyyatının əsas xüsusiyyətlərindən biri onun neft və qaz gəlirlərindən yüksək dərəcədə asılı olmasıdır. Ölkəyə daxil olan xarici valyutanın böyük hissəsi enerji ixracından formalaşır. Bu isə valyuta bazarında tələb və təklifin əsasən dünya enerji qiymətlərindən asılı olması deməkdir. Əgər manat tam üzən məzənnəyə buraxılsa, neft qiymətlərində baş verən ciddi dəyişikliklər milli valyutanın məzənnəsində də kəskin dalğalanmalara səbəb ola bilər. Belə dəyişkənlik həm biznes, həm də əhali üçün qeyri-müəyyənliyi artırar:

"Digər mühüm amil ölkənin idxaldan yüksək asılılığıdır. Azərbaycanda istehlak olunan ərzaq məhsullarının, dərmanların, məişət texnikasının, avtomobillərin, ehtiyat hissələrinin və sənaye avadanlıqlarının əhəmiyyətli hissəsi xaricdən idxal edilir. Üzən məzənnə şəraitində manatın dəyərinin azalması bu məhsulların qiymətinin sürətlə bahalaşmasına səbəb ola bilər. Nəticədə inflyasiya yüksələr, əhalinin alıcılıq qabiliyyəti isə zəifləyər. İdarə olunan məzənnə rejimi isə idxal məhsullarının qiymətlərinin daha sabit qalmasına kömək edir.

Maliyyə bazarlarının kifayət qədər dərin olmaması da mühüm səbəblərdəndir. Tam üzən məzənnə rejimi inkişaf etmiş valyuta bazarı, yüksək likvidlik və valyuta risklərini idarə etməyə imkan verən maliyyə alətlərinin mövcudluğunu tələb edir. Azərbaycanda bu sahələr hələ inkişaf mərhələsindədir. Şirkətlərin və investorların valyuta risklərindən qorunması üçün kifayət qədər inkişaf etmiş törəmə maliyyə alətləri mövcud deyil. Bu səbəbdən üzən məzənnə maliyyə sabitliyi üçün əlavə risklər yarada bilər.

Dollarlaşma səviyyəsi də mühüm rol oynayır. Uzun illər ərzində həm əhali, həm də biznes yığımlarının və bəzi maliyyə öhdəliklərinin əhəmiyyətli hissəsini xarici valyutada saxlayıb. Manatın məzənnəsində kəskin dəyişiklik baş verərsə, əhalinin yenidən kütləvi şəkildə xarici valyutaya üz tutması ehtimalı yüksələr. Bu isə bank sektoruna və valyuta bazarına əlavə təzyiq göstərərək qeyri-sabitliyi artıra bilər.

Azərbaycanın böyük valyuta ehtiyatlarına malik olması da mühüm üstünlüklərdən biridir. Dövlətin və Mərkəzi Bankın topladığı ehtiyatlar valyuta bazarında sabitliyi qorumağa imkan verir. Bu ehtiyatlar hesabına qısamüddətli təzyiqlər yumşaldılır və məzənnənin kəskin dəyişməsi məhdudlaşdırılır. Belə şəraitdə hökumət sabit məzənnənin iqtisadi və sosial üstünlüklərini daha vacib hesab edir.

Psixoloji amillər də nəzərə alınır. 2015-ci ildə manatın iki dəfə devalvasiyası həm əhali, həm də biznes üçün ciddi iqtisadi və sosial nəticələr doğurdu. Həmin dövrdə qiymətlər artdı, kredit problemləri dərinləşdi və iqtisadi gözləntilər zəiflədi. Bu təcrübə göstərdi ki, məzənnədə kəskin dəyişikliklər yalnız iqtisadi göstəricilərə deyil, insanların davranışına və bazardakı gözləntilərə də ciddi təsir göstərir. Buna görə də məzənnə sabitliyi iqtisadi etimadın qorunmasının vacib şərtlərindən biri hesab olunur.

Bununla yanaşı, idarə olunan məzənnə rejiminin müəyyən çatışmazlıqları da var. Bazar mexanizmləri tam işləmədiyi üçün manatın real bazar dəyəri tam əks olunmaya bilər. Bu isə bəzi hallarda ixracın rəqabət qabiliyyətini zəiflədə, qeyri-neft sektorunun inkişafını ləngidə və struktur islahatlarını yavaşıda bilər. Bundan əlavə, məzənnəni uzun müddət qorumaq üçün valyuta ehtiyatlarından istifadə gələcəkdə əlavə maliyyə yükü yarada bilər.

Üzən məzənnə rejiminin də üstünlükləri mövcuddur. Belə sistemdə valyuta bazarı xarici iqtisadi şoklara daha çevik uyğunlaşır, Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatlarından müdafiə məqsədilə geniş istifadə etməsinə ehtiyac azalır. Məzənnə iqtisadiyyatın real vəziyyətini daha obyektiv əks etdirir və uzunmüddətli perspektivdə resursların daha səmərəli bölüşdürülməsinə şərait yaradır. Lakin bunun üçün iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, qeyri-neft ixracının genişlənməsi, maliyyə bazarlarının inkişafı və inflyasiya gözləntilərinin effektiv idarə olunması vacib şərtlərdir.

Əslində məsələ yalnız üzən məzənnəyə keçmək istəyi ilə bağlı deyil, iqtisadiyyatın buna hazır olub-olmaması ilə əlaqədardır. İnkişaf etmiş ölkələrdə üzən məzənnə rejimi güclü institutlar, inkişaf etmiş maliyyə bazarları və diversifikasiya olunmuş iqtisadiyyat üzərində qurulduğu üçün uğurla tətbiq edilir. Azərbaycanda isə iqtisadiyyat hələ də böyük ölçüdə enerji sektorundan asılıdır və valyuta bazarında əsas təklif bu sahədən formalaşır. Belə şəraitdə tam üzən məzənnəyə keçid sabitlikdən çox qeyri-sabitlik riski yarada bilər.

Bu səbəbdən hazırkı mərhələdə idarə olunan məzənnə rejimi qısa və orta müddətli perspektiv üçün daha təhlükəsiz seçim hesab olunur. Gələcəkdə qeyri-neft sektorunun payı artdıqca, ixrac daha da şaxələndikcə, maliyyə bazarları inkişaf etdikcə və inflyasiyanın idarə olunması gücləndikcə üzən məzənnəyə mərhələli keçid daha real görünə bilər. Hazırkı şəraitdə isə əsas məqsəd manatın sabitliyini qorumaq, qiymət artımlarını nəzarətdə saxlamaq və iqtisadiyyatı xarici şokların təsirindən mümkün qədər müdafiə etməkdir".

Telegramda izləyin